MOSKWANYŇ PAÇ TÖLÄN ÝYLLARY barada

MOSKWANYÑ PAÇ TÖLÄN ÝYLLARY

Kim pikir ederdi: kiçijik bir wiking taýpasy ullakan bir halka adyny berip taryhy üýtgeder diýip?!.
Ruslar eýýäm birnäçe asyrdan bäri Ýewropa we Aziýa giñişliginde ullakan güýç bolup durýar. Bu ýagdaýdan iñ köp paltasy daşa degenler hem ýene-de türki kowumlar boldy.

Ruslar häzir slawýan halklarynyñ iñ ulusydyr. Ukrainler, belaruslar dillerinde tapawutlyk edýänem bolsalar, olaryñ üçüsi-de bir milletdir. Slaw diýmek - gul diýmekdir. Çünki asyl watany Ukrainanyñ demirgazyk-gündogaryndaky Dnepr batgalyklarynda ýaşan bu halk birwagtlar hunlaryñ gulydy. Olar hut hunlaryñ elinde bolandyklary üçin at münmegi we ýarag ulanmagy öwrendiler. Latyn, german, aýratynam mongol, türki kowumlar bilen garym-gatym boldular.

Ýyly deñizler.

Rus diýip atlandyrylýan deñizçi german-got taýpasy Şwesiýanyñ üsti bilen gelip bu kowumlary golastyna aldy. Rus Rýurik dinastiýasy çöküp barýan Hazar-türki imperiýasynyñ çäginde ýaşaýan slawýan kowumlaryny öz agalygyna birikdirdi. Olaryñ guran Kiýew, Nowgorod we Moskwa knýazlyklary Altyn Orda döwletine garaşlydy. Tatarlaryñ medeniýetine garamazdan olar rus kimliklerini ýitirmediler.
988-nji ýylda Knýaz Wladimir we onuñ tabynlygyndaky halky hristianlygy kabul etdi.
Netijede slaw-mongol-prawoslaw dessury bilen ýugrulan üýtgeşik bir halk orta çykdy. Hut şu sebäpden Lew Tolstoý, Çaýkowskiý ýaly sansyz beýik şahsyýetleri ýetişdirendiklerine garamazdan ruslar özlerine "ne günbatarly, ne gündogarly, meger bolsa demirgazykly" diýip baha bererler.
Teýmirleñiñ Altyn Orda döwletine ýykyjy zarbany urmagyndan soñra orta çykan Kazan, Astrahan hanlyklaryny holtumlaryna dykan ruslar Wolganyñ boýlaryny we Hazaryñ kenarlaryny öz ellerine aldylar. Soñky gurulan Krym hanlygy hem Osmanly döwletine arkasyny diräp halas boldy. Şol döwürde Moskwa Krym hanlygynyñ üsti bilen Stambula garaşlydy we paç töleýärdi. Tölenmeli paç gijigen ýagdaýynda Krym hanlygynyñ atlylary Moskwany çapawullardylar. Iwan Groznyý döwründe onuñ ökjä tüýkürip gaçandygyny, Kremliñ bolsa talanandygyny bilmeýän ýok bolsa gerek. Döwlet Giraýa bu sebäpli "Tagt-alyjy" diýýärler.
Ssar (imperator) titulyny ilkinji gezek ulanan Iwan Groznyý (1553-1584) Russiýanyñ düýbüni tutujy hasaplanýar. Enesi Zoýa Wizantiýa imperatorynyñ doganynyñ gyzy bolandygy üçin ol özüni Wizantiýa tagtynyñ mirasdüşeri hasap ederdi. Rus baýdagyndaky wizantiýa bürgüdi hut bu sebäpli goýlandyr. Hut Moskwanyñ Patrigi şol sebäpli Stambul Patriginiñ bardygyna garamazdan özüni bütin prawoslawlaryñ dini lideri hasaplaýar. Çeçenistandaky Groznyý şäheri Iwan Groznynyñ adyny göterýär. Iwan Groznynyñ döwründe köp sanly türki-musulman asylzada maşgalalary zor bilen çokundyrylyp hristian dinine salynýar. Dünýä belli ýazyjylar Gogol, Turgenew, kompozitorlar Rimskiý-Korsakow, Rahmaninow, Napoleony çym-pytrak eden general Kutuzow we iñ soñky rus patyşasynyñ giýewi Feliks Ýusupow şeýle maşgalalardan gelip çykan şahsyýetlerdir.
Demirgazyk Buzly okeanyñ o diýen ähmiýeti bolmansoñ Baltika we Gara deñize süýşmek gerekdi. Munuñ üçin bolsa öñlerinde böwet bolup duran Şwesiýany we Osmanly döwletini, beýleki bir tarapdan Ýewropa çykýan ýoly böwetleýän Polşany ezip geçmek gerekdi. Bütin bu aýdylanlar gelejekde Russiýanyñ syýasatynyñ esasy ugruny emele getirýärdi.

Ýeñilen pälwan.

Romanowlar dinastiýasyndan Pýotr I Russiýanyñ taryhyndaky iñ beýik hökümdardyr. Rehimsiz, emma aýgytly we gaýduwsyz adamdy. Feodal we dagynyk döwletleri ýykyp, ýerine merkezi hökümeti gurdy we Polşa, Şwesiýa, Osmanly döwletlerine garşy gidip biljek güýji elinde jemledi.
Gizlinlikde Gollandiýa gidip gämi ussahanasynda işledi we gämi önümçiligini ele aldy. Baltika deñziniñ kenarynda Peterburg atly täze şäher gurdy we paýtagta öwürdi. Yzyndan gelen ssarlar we ssarisalar hem onuñ ýoluny dowam etdirdiler. Russiýa 1709-njy ýylda Şwesiýany ýeñip Baltika, 1770-nji ýylda Osmanlyny ýeñip Gara deñize çykdy. Jebis hökümdar dinastiýasy tarapyndan dolandyrylmaýan Polşany bolsa birnäçe gezek ýeñlişe sezewar etdiler. Musulman Sibir hanlygyny ýykyp tutuş Sibire hojaýynlyk etdiler we Ýuwaş okeanyñ kenarlaryna çenli ilerlediler. Finlandiýany tabynlygyna saldylar. Şeýdibem dünýäniñ iñ güýçli döwletleriniñ birine öwrüldiler.
Osmanlylar taryhda ýedi gezek ruslar bilen uruşdy. Iki gezek ýeñdi, bäş gezegem ýeñildi.
1711-nji ýylda kynlyk bilen gazanylan Prut urşunda Russiýa heniz doly güýjünde däldi. 1854-nji ýyldaky uruş hem Angliýanyñ, Fransiýanyñ, Italiýanyñ kömegi bilen gazanyldy. Beýleki bäş uruş heläkçilik bilen gutardy. Bu uruşlarda diñe bir musulman ülkeler elden gitmän, ykdysady urgusy hem çökeriji boldy.
1711-nji ýylda Krym, 1828-nji ýylda Kawkaz elden gitdi. Russiýa Osmanly döwletiniñ garamagynda ýaşaýan prawoslawlaryñ penakärine öwrülip duruberdi. Balkan ýurtlarynda ýaşaýan halklar ruslaryñ goldawy bilen Osmanlynyñ tabynlygyndan çykdylar.
Iñlisleriñ gizlinlikde hemaýat eden 1854-nji ýyldaky Krym ýeñşiniñ hem peýdasyndan zyýany köp boldy. Ilkinji gezek üpjünçilik üçin döwlet daşardan pul karz aldy. Döwlet bergisini üzup bilmänem krizise düşdi. Bu kyn ýagdaýdan peýdalanan Angliýa Hindistany, Russiýa Kawkazy basyp aldy.
Soltan Abdyleziz we halk arasynda Nedimow diýip tanalýan baş wezir Nedim Paşa hemişe diýen ýaly Kreml bilen arasyny saz saklamagyñ tarapdarydy.
Soñra Mithat Paşa we onuñ egindeşleriniñ ýurdy iteklän 1877-nji ýyldaky rus urşunda ruslar Stambulyñ Ýeşilköý raýonyna çenli geldiler. Serbiýa, Çernogoriýa, Rumyniýa, Bosniýa, Bolgariýa, Kars elden çykýar. Ruslar Ýeşilköýde ýeñşiñ hormatyna ýadygärlik hem dikýärler. Bu ýeñişden peýdalanan ruslar wagt ýitirmän Türküstany hem basyp aldylar. Angliýa başda söz berenem bolsa kömek etmeýär. Emma iñlisler iki tarapy hem ýer astyndan uruşa küşgürýärdiler. Iñlisler Müsüre, Kipre, Aden şäherine çenli geldiler. Angliýa Russiýanyñ mundan artyk güýçlenmegini islemändigi üçin uruşy bes etmek barada gol çekilen Berlin şertnamasynda Osmanly döwletiniñ tarapyny çalýar.
Soltan Abdylhamyt otuz ýyllyk soltanlyk döwründe Angliýany we Russiýany diplomatik taýdan örän hüşgärlik bilen dolandyrmagy başardy. Ol gazetlerde aýratynam Russiyanyñ garşysyna ýazgylaryñ ýazylmagyna ýol bermezdi. Her ýyl rus patyşasy Krymdaky mülküne ýatymlaýyn dynç almaga gelende, ol musulmanlaryñ halyfy hökmünde ony dabaraly ýagdaýda garşylamak üçin Stambuldan ýörite delegasiýa ugradardy.
Soltan Abdylhamyt şeýle diýipdir: "Russiýadan gorkmaly däl, rus patyşasyny täsiriñ astyna almak mümkindir. Ruslarda ssar hem hökümdar, hem tañry hökmünde görülýär. Angliýa bolsa beýle däldir. Iñlisler bähbidini birinji ýerde tutýar".
Ýykylan göreşden doýmazmyşyn. 1914-nji ýylda Osmanly baýdaklary bilen ýola çykan nemes gämileri tarapyndan Enwer Paşanyñ görkezmesi bilen rus portlarynyñ bombalanmagyndan soñra türk-yslam taryhynyñ iñ soñky heläkçilikleriniñ biri başlady. Dört ýyllap dowam eden bu uruşda türkler ýeñlişe sezewar boldular. Iñ agyr urgy hem rus frontundan geldi. Hernä şol wagt Russiýada rewolýusiýa bolup geçdi. 1917-nji ýylda rus patyşasy tagtdan agdaryldy. Rus patyşasynyñ ýeñlen tarapdarlary bolan aklar (menşewikler) topar-topar bolup Stambula gaçyp gelýärdiler.
Täze gurulan kommunist režim Ankara hökümetini goldap başlady. Türkiýäniñ respublika döwründe ruslar bilen gatnaşyklar gaty gowudy. 1945-nji ýyldan soñra Amerikanyñ täsirine düşen Türkiýe kyn ýagdaýa düşeninde Russiýa bilen arany sazlap Amerikany gižželemäge çalyşardy. Käte bolsa Adnan Menderes we Süleýman Demirel döwründe bolşy ýaly "blof" eldekä ýarylýardy. Kipriñ baştutany Makariosyñ 1974-nji ýylda Amerikada, soñra gatnaşyk açmak üçin Russiýada resmi saparda bolmagy hem Kipr meselesini emele getiren sebäpleriñ biri boldy.
Birinji we ikinji jahan uruşlarynda çeken zyýanynyñ öwezini dolmagy başaran Russiýa "sowuk uruş" döwründe Orta Ýer deñizine agalyk etmek üçin Orta Gündogar bilen gyzyklandy. Gündogar Ýewropa, Afrika, Uzak Gündogar döwletlerinden başga-da, Alžir, Tunis, Liwiýa, Müsür, Somali, Ýemen, Siriýa, Yrak göýä Russiýa garaşly ýalydylar.
1979-njy ýyldan soñra Eýran hem Russiýanyñ tarapynda çykyş edip başlady. 1990-njy ýylda kommunist režimiñ çökmegi bilen rus ykdysadyýetiniñ nähili özboluşlyly güýjüniñ bardygy ýene-de bir gezek aýan boldy.
Köpmilletli halklara, ummasyz territoriýa, çäksiz energiýa çeşmelerine eýe bolup durýan Russiýa häzirem dünýäniñ iñ güýçli aktýorlarynyñ biri bolmagynda galýar.

Ekrem Bugra Ekinçi,
07.12.2015 ý.

Terjime eden: Has Türkmen Turanly.