TEKE OGULLARY BEGLIGI barada

TEKE OGULLARY BEGLIGI

Taryh - näme? Biz taryha nähili göz bilen garamaly?
Birinji sowaly siziñ öz garaýşyñyza goýup, ikinji sowala meniñ özüm şeýle diýmek isleýärin.
Taryha belli bir derejede duýguçyllyk bilenem garamak bolar. Emma taryha hasam duýguçyl çemeleşmek nädogry bolsa gerek. Taryha duýguçyllyk bilen garamaklygy bir futbol klubynyna janköýerlik etmeklige meñzetmek bolar. Bu bolsa taryha hiç haçanam dogry göz bilen seretmegi üpjün edip bilmez. Taryha faktlar bilen hem-de şol döwrüñ öz gözi bilen seretmek dogrudyr.
Käbir adamlar türkmen diýilende, taryh barada az bilýän (çala eşiden) ýa-da asla bilmeýän zatlary barada aýdyp, "men türkmenligime buýsanýan" diýip gury öwünmegi halaýarlar. Ýa-da türkmen diýilende, "aý, şu keçetelpek türkmendir-dä..." diýip ernini gyşardýan ýurtdaşlarmyz barmak basyp sanardan kän.
Bu nämäni añladýar? Köklerinden jyda düşürilip 70 ýyllap sowet "buhankasyny" iýip gezeni adamlaryñ çagalarymy bu soñky "keçetelpekli gürrüñi" tapýanlar?!. Ýa-da 90-njy ýyllarda "aşa türkmenleşmegiñ", "aşa antisowetçiligiñ" önümimi bu, birinji aýdanym "gury öwünýän" türkmen ýoldaşlar?
Ýa-da bu iki toparyñ tersine, taryh, millet, dil, din medeniýet barada agzalanda diñläsi gelmän, "gulagyna pagta dykyp" oturýanlar bar. Nämemişin, taryh gereksiz bir ylymmyşyn... Taryh geçmişde galan zatlarmyşyn, ösüşi taryh bilen däl-de, diñe tehnologiýa, komýuter we ş.m... bilen üpjün etmek mümkinmişin...
Öz taryhy barada bilmek islemeýän "töññelerimiziñ" ýanynda-ha, beýlek halklaryñ taryhy barada aýdybam oturmaly däl. Dogrudanam taryhyñ bize näme geregi barka?
Bu barada kän zatlary aýtmak bolardy. Emma gürrüñimiz gaty uzajak. Ýöne bir zady anyk aýdyp biljek: Taryh milletiñ genetiki kodydyr. ABŞ we Ýewropa ýaly dünýä halklarynyñ ykbalyny öz ellerine almak isleýän imperialist döwletler biziñ taryhymyzy özümizden gowy bilýändikleri üçin bu gün halklaryñ ykbalyny küşt tagtasynda oýnaýan ýaly islän ugurlaryna göçüm edip ýörler...
Regional ýa-da kontinental bähbidi bolan güýçli döwletler gegemoniýasyny güýçlendirmek üçin özleriniñ ganatynyñ aşagynda saklamak isleýän halklarynyñ taryhyny we medeniýetini çuññur öwrenmäge ýaltananoklar. Olar bu boýunça birnäçe ylmy-barlag institutlaryny döredýärler.
Bu gün aramyzda teke diýlende, özüni beýlekilerden rüstem görjek bolýan, ýurdumyzda teke gegemoniýasyny üpjün etmäge meýilli ýoldaşlar bar.
Ruslar barada söz açylanda, öz milletimizi "ýere sokmaga" çalyşýan, ruslary arşa çykarjak bolýanlaram az däl. Haýsy birimiz bilýäs, ruslaryñ bir wagt türkmenleriñ ata-babalary bolan hunlaryñ elinde gul bolandygyny? Slaw diýmek gul diýmekdir. Ruslar gelip çykyşy boýunça slawýandyr. Hatda ýene bir zady aýdyp biljek, birwagtlar batgalyklarda ýaşap ýören ruslar at münmäni, ok atmany hem hunlardan öwrendiler.
Ruslaryñ taryhyndan bu parçany bilmek eýsem, olardan özüñi ýokarda tutmak bolýarmy?
Bu gaýtam olaryñ häzir dünýäde ABŞ bilen bile dünýäde esasy güýç bolup durýandyklaryna garamazdan, ruslaryñ bizden hiç hili artyk ýerleriniñ ýokdugy barada düşünmäge mümkinçilik döretmeýärmi näme?
Arada internet sahypalarynda halkymyzyñ arasynda "Gözi ganly general" diýip at alan M.D.Skobelew barada giñişleýin maglumat goýdum. Aý tüweleme, "aşa türkmenleşenler" üstüme hüjüm edip bildi. Nämemişin, men onuñ harby karýerasyny, alan orden-medallaryny birin-birin görkezmek bilen ol zalymy arşa göterenmişim..
Nähili gülkünç, gürrüñimiñ başynda aýdyşym ýaly, taryha gyzykmak bir futbol toparyna janköýerlik etmekdir öýtmäliñ.
Hawa, biz Skobelewi itden beter ýigrenýäris. Emma ony Balkan ýurtlaryndaky slawýan halklary, aýratynam bolgarlar halasgär hökmünde garaýarlar. Eger adamy bir jaýa, adamyñ gözüni jaýyñ daşaryk seredip duran penjiresine, taryhy-da daş-töwerege meñzetsek, onda daş-töwerekde jaýyñ penjiresinden taryha başgaça seredip, baha berip duran bizden başga-da adamlar kän...
Taryh ajysy-süýjisi bilen taryh. Özümize ýaramly ýerini alyp, ýaramsyz ýerini taşlamak bu dogry taryh däldir.
Meniñ bäşinji arkamdan Tuşy mergen Skobelewiñ papagyndaky kekardadan çüýlän adam. Gözüniñ ody alnan Skobelew oña sowgat-serpaý ugradypdyr. Tuşy mergeniñ mazary häzir Baharly etrabynyñ Nohur obasynda oba gonamçylygynda ýatyr. Muny bilýäniñiz bardymy eýsem?!.
Hiç milletiñ bir-birinden beýik ýa pes bolmaýşy ýaly, tire-taýpalaryñ hem bir-birinden artyk ýa-da pes ýeri ýokdur. Şu makalany ýazyp oturanyñ özi gelip çykyşy boýunça nohurly, emma tekeleriñ taryhyna şolardan artyk buýsanmasam az buýsanamok, öz tiräme-de şondan pes guwanamok.
Indi serediñ, teke diýlende döşüni gaýşartjak bolýan ýoldaşlar: haýsy biriñiz aýdyp biljek, tekeleriñ nirede we haçan Teke ogullary begligi atly begliginiñ bolandygyny?
Ýa-da Kiçi Aziýada gurlan türkmen beglikleriniñ häzirki türkmen taýpalarynyñ haýsy birine ýakyn garyndaşlygy bardygyny, ylaýta-da Hamidogullary begliginiñ we onuñ dowamy bolan Teke ogullary begliginiñ teke taýpasyna ýakynlygy barmy, bar bolsa nähili taryhy ýakynlygy bar... haýsy biriñiz bu sowallara "bir halta" fakt bilen orta çykyp biljek?!. Hany "aşa türkmenler", "boş öwünjeñler", nirede?!..
Bilýänler gaty görmäñ. Emma bilýänden bilmeýän köp, şolara ýüzlenip aýdýan.
Mus-mus diýmän, mustapaly gürrüñe geçeliñmi?
Antalýany-ha bilmeýäniñiz ýok bolsa gerek. Hatda gurby çatýanlaryñ Awazadan Antalýada has köp dynç alyp gelýändiklerini bilýän. Emma şol dynç alyp gelýän watandaşlarymyzyñ arasynda haýsy biri Antalýanyñ taryhy binalaryna aýlanyp gördi? Ol ýerdäki binalaryñ köpüsiniñ Anadolydaky türkmen beglikleri we seljukly türkmen imperiýasy döwürlerinde gurulan binalardygyny näçe adam bilýärkä?
Ýurt görmek diýilse, diñe bäş ýyldyzly otellerde nomer bronlamakmy ýa-da plýažlarda dynç alyp gelmekmikä?
Haýsy biriñiz aýdyp biljek Antalýada "Ýiwli minara" diýilýän minarany haýsy türkmen begliginiñ döwründe gurulandygyny?
Baýbaýoow, biziñ bilmeýän zadymyzyñ şeýle kändigini diýsene?!. Ynha, biziñ "keçetelpekli" ýerimiz şu! Taryhymyzdan, medeniýetimizden bihabar "bir manatlyk kella 1000 manatlyk" norka telpek geýen epeý pyýadalarmyz, "USA" diýilip ýazylan kepkalary tersine geýip ýören ýoldaşlar geliñ, bilelikde az salym Teke ogullary begligi barada söhbet edeliñ.

* * *

Teke ogullary begligi, 1321-1423-nji ýyllarda merkezi Teke-eli bolan Hamidogullary begliginiñ bir şahasy hökmünde Antalýada höküm süren türkmen begligidir.
1321-nji ýylda Hamidogly Dündar begiñ Antalýany eýeläp, Ýunus begiñ ygtyýarlygyna tabşyrmagy bilen Teke ogullary begliginiñ düýbi tutuldy. Häkimiýeti gysga wagt dowam eden Ýunus begiñ döwründe Anadolyda mongol dikmeleriniñ täsiri dowam edýärdi. Bu sebäpli Ýunus Beg häkimiýetini olara ýarym garaşly ýagdaýda hökmürowanlyk etmäge mejbur boldy. Ýunus beg aradan çykandan soñra ýerine ogly Mahmyt beg geçdi. Mahmyt beg dogany Sinauddin Hyzyr beg bilen bilelikde Gorkutelini (Korkuteli) dolandyrýardy. Şol wagtlar Anadolydaky türkmen beglikleriniñ arasynda Ilhanly mongol döwletine garşy köpçülikleýin nägilelik bardy. Bu sebäpli, Ilhanlylaryñ Anadoly boýunça dikmesi Teýmirdaş Hamidogly Dündar begiñ üstüne ýöriş etdi.
Dündar beg Teýmirdaşdan gaçyp Antalýa geldi. Teýmirdaşyñ ünsüni özüne çekmejek bolan Mahmyt beg agasyny mongollaryñ eline berip onuñ ölümine sebäp boldy. 1327-nji ýylda Teýmirdaşyñ wezipeden çetleşdirilmegi netijesinde onuñ bilen birlikde Müsüre gaçan Mahmyt beg ol ýerde saklanyp zyndana atyldy. Netijede Gorkuteliniñ emiri Sinauddin Hyzyr beg dogany Mahmyt begiñ häkimiýetini hem ele aldy.
Hyzyr beg we ondan soñra hökmürowanlyk süren Dady beg barada taryhy çeşmelerde maglumatlar ýok diýerlik derejede azdyr.
Dady begden soñra tagta çykan we "Zynjyrgyran" lakamy bilen tanalan Mübarizuddin Mehmet beg döwründe 24.08.1361-nji ýylda Kipriñ koroly Pierre Lusignan I Antalýany basyp aldy. Mundan soñra Garamanogly Alaeddin Aly beg we Alaýyýäniñ begi bilen güýçlerini birleşdiren Zynjyrgyran Mehmet beg Kiprlilere garşy aldym-berdimli göreşe başlady. Has soñra mamlýuk soltanlarynyñ hem kömegini alan Zynjyrgyran Mehmet 1373-nji ýylda bolan gazaply söweşden soñra Antalýa galasyny eýelemegi başardy. Mehmet beg Antalýanyñ eýelenmegine minnetdarlyk hökmünde Seljukly soltany Alaeddin Keýkubadyñ gurduran metjidini gaýtadan abatlap halka ybadat etmäge açdy. Zynjyrgyran Mehmet beg aradan çykandan soñra onuñ ýerine ogly Osman Çelebi geçdi.
Osman Çelebiniñ döwründe Osmanly imperiýasynyñ soltany Ýyldyrym Baýezit 1390-njy ýylda Antalýany tabynlygyna geçirenden soñra bütin Teke ilini öz ogly Isa Çelebä sanjak begligi (prowinsiýa) edip berdi.
1402-nji ýylda bolup geçen Ankara meýdan söweşinden soñra Antalýadan başga begliginiñ garamagyndaky bütin ýerleri gaýtadan ele geçiren Osman Çelebi Gorkutelini paýtagt edip aldy.
1423-nji ýylda Osmanly döwletinde bolup geçen hökümdar çalşygyndan peýdalanmak islän Osman Çelebi Garamanogly Mehmet II bilen güýç birikdirip, Antalýany gaýtadan ele geçirmäge hyýallandy. Emma bu dildüwşikden habarly edilen Osmanly döwletiniñ Teke-Karahisardaky harby komendanty (subaşy) Firuzbegogly Hamza beg Gorkutelä duýdansyz hüjüm edip Osman Çelebini öldürýär.
Osman begiñ ölümi bilen Teke ogullary begliginiñ ömri soñlanýar. Osmanly soltany Myrat II Anadoly beglerbegligi wezipesi bilen birlikde Teke-eli prowinsiýasyny hem Hamza bege peşgeş hökmünde berýär.
Teke ogullary begliginiñ ýerleri kiçeñrägem bolsa, ol örän ähmiýetli ýerde ýerleşýärdi. Aýratynam XIV asyryñ birinji ýarymynda haly, kilim, işlik (podkladka) dokamak we pagtadan edilen önümleri öndürmek bu ýerde amala aşyrylyp, eksport edilýärdi. Bu bolsa Teke ogullary begligine ummasyz girdeýjileri berýärdi.
Şahabetdin el-Omary 1332-nji ýylda Hyzyr begiñ garamagynda 8.000 atly nökeriñ, 12 şäheriñ, 25 galanyñ bardygyny ýazypdyr. Munuñ bilen birlikde Teke ogullarynyñ kiçeñräk flotiliýasynyñ bolandygy barada hem maglumatlar bar.
Antalýanyñ ady Türkiýe Respublikasynyñ gurulan wagtyna çenli Teke diýilip atlandyrylypdyr. Antalýa ýarym adasyna häzirem Teke ýarym adasy-da diýilýär.

* * *
Taýýarlan: Has Türkmen Turanly