BÖLÜM: Türkmenistanyň Ilkinji Dolandyryjy Topary

- Beren gürrüňleriňizden söwda gatnaşyklaryndaky ýagdaýlaň üýtgäp durandygyna göz ýetirýäris. Syýasy arenada-da şeýle ýagdaý bar. Güýçli kişileriň çetleşdirilýändigi barada aýdypdyňyz. Ahmedowda boluşy ýaly. Garaşsyzlygyň jar edilmegi bilen dolandyryjy topardaky kişiler kimlerdi we soň nämä görä, nähili şekillendi ?

Ilkinji hökümetde tanalýan, güýçli adamlar bardy. Bular halk tarapyndan hem bilinýän

adamlardy. Ministrler kabinetiniň başlygynyň orunbasary Ata Çaryýew bularyň

başynda gelýär. Ýene bir orunbasar Nyýazgylyç Nurgylyjow bardy. Ykdysadyýete

seredýärdi. Birem döwletiň ähli haryt işlerine seredýän Devlet Malzeme Ofisi ýaly “Gosnab” diýilýän bir ministrlik bardy. Munyň başynda hem Nurmuhammet Hanamow bardy. Döwletiň satyn alýan ähli zatlaryny bular alýardylar. Bu üçüsi hökümediň içindäkilerden tanyşan ilkinji ministrlerim diýip bilerin. Soň, Nazar Söýünow bardy. Ol hem nebit işlerine seredýärdi. Garaşsyz döwletiň ilkinji daşary işler ministri Abdy Kulyýewdi. Dokma senagaty ministri Aşyr Ataýew bardy. Möhüm orunbasarlaryň biri-de Rejep Saparowdy. Dokma senagaty ministrligi bu adama baglydy. Ähmiýet derejesine görä biraz gijiräk wezipä gelen Ministrler Kabinetiniň başlygynyň orunbasary Babakulyýewdi. Ilkinji oba hojalyk ministri Meredow işini oňat bilýän adamdy. Babakulyýew geleninden soň wezipesinden aýyryldy, ýöne durmuşyna gaty oňat dowam etdi.  Kän azar bermediler. Gaty möhüm

orunbasarlardan Batyr Saryjaýew hem bardy. Ýaragly Güýçler, orsça gysgaltmasy KNB bolan milli howpsyzlyk edaralary oňa baglydy. Türkmen dilinde “Hobsuzluk İdaresi” diýýärler. Aslynda Söýünowdan soňra, Batyr Saryjaýew owal nebit-gaza jogap berýärdi. Soň howpsyzlyk işlerine geçdi. Ol nebit-gaza jogap berýän wagty milli howpsyzlyk Daşary Işler Ministriniň jogapkärçiligindedi. Daşary Işler ministri hem Boris Şyhmyradowdy. Ilkinji ýyllarda Abdy Kulyýewiň hadysaly ýagdaýda aýrylmagyndan soň täze daşary işler ministri bardy. Ol gaty passiw adamdy, ady hem ýadyma düşenok şu wagt. Gaty gysga wagt soň Boris onyň orunbasary bolupdy. Soň Boris Daşary Işler Ministri boldy. Ilki başda hem daşary işlerine, hem milli howpsyzlyga jogap berýärdi. Soňra Saryjaýew Goranmak Ministrligine geçende, KNB hem Saryjaýewe geçdi.

Bu agzalan atlaryň ählisi öz başyna güýçli adamlardy. Türkmenistanyň dolandyryş şekli hem bularyň güýçli harakterlerine rugsat beräýjek ýalydy. Ministrlikler köp babatda özbaşyna garaşsyz hereket edýärdiler. Meselem, Oba Hojalyk Ministrliginiň býudžeti bar, ony bu ministrlik öz isleýişi ýaly ulanýardy. Diňeje önümçilik, önüm mukdaryny ýokarlandyrmak boýunça döwlete jogap berýärdi. Ilki başda diňe pagta öndürýärdiler. Soň bugdaý ekmäne başladylar. Bu ugurlarda her ýyl belli bir öňe gidişlik, ýokarlanma görülende bu ösüş kabul edilýärdi we bu adamlar üstünlikli işledi hasaplanylýardy. Girdeýjiniň bir bölegi ministrlikde galýardy. Ministrlik hem isleýişi ýaly sowýardy. Islese ministrlik binasyny gurdyrar, islese pagta ýa-da dokma fabrikasyny gurdurar. Ministrlikler örän özerklidi. Soňundan Türkmenbaşy gözegçiligi  ýuwaş-ýuwaşdan öz eline almana başlady. Güýçli adamlary aýyrdy, başga ýere ugratdy, ýerlerine hem wagtlaýyn diýen ýaly kän tanalmaýan kişileri goýdy. Ähli ministrliklere degişli maýa goýumy, bahalar we ş.m.... Bu hat-da şeýle bir derejä bardy...

- Ilkinji dolandyryjy kadrlar kommunistik partiýasyndan gelýän kişiler dälmi ?


Elbetde şondan galan kişiler. Şol döwürde ministr bolan adamlar. Käbirleri diýseň

tertipli kişilerdi. Meselem, Ata Çaryýew, gaty medenýetli, dürüst adamdy. Şol bir wagtyň özünde hem güýçli adamdy. Prezident bilen gürleşende deň derejede gürleşerdi. Jenap, hormatly diýýän kişi däldi. Kommunistik sistemada adamlar has deň derejeli. Şol düzgün bilen ýetişen adamlar, emma ýurt garaşsyzlyk bilen birlikde öz milli maşgala gurluşy adatlaryna öwrülmäne başlady. Maşgala gurluşy näme ? Ata üstün. Çünki çöllerde ýaşan çarwa jemgyýeti bar. Ýekeje güýçli

liderleri bar we hemme kişä şol höküm edýär. Tire serdary her maşgalanyň hem

serdary hasaplanýar. Ata ol ýerde Hudaý ýaly. Şol näme diýse ähli zat onyň isleýişi ýaly bolmaly. Şu gurluş döwlete geçirildi. Kommunistik sistema beýle däldi elbetde, deňlikdi.

- Beýle bir sistemada ýetişen, üstesine hem Kommunistik Partiýanyň birinji Sekretary nädip birden awtoritar ýagdaýa gelýär ?


Çünki kommunistik sistema jemgyýete kär etmändir. Ahli kişiň öýündäki sistema patriarhiýa sistemasy. Medenýeti bu. Garaşsyzlyk alyndy, ýöne töweregindäki

adamlardan başlap hemme kişi Prezident näme diýse şoň diýeni bolar diýip oňa tagzym edip başlady. Öýlerdäki düzgün derrew döwlete ornady. Täze gurulan döwletde erkinlik, döwletiň ornaşan düzgüni ýok. Näme etseň bolup dur.

Türkmenistana daýym Nejdet Göpdepe bilen ilkinji gezek gidenimizde, myhmanhanamyzda birine gabat geldik. Biz bilen dost boldy. Biz şeýle diýdik:

- Gökdepä gitmekçi bolýarys, görmek isleýäris. Allowarradan geldik, ýöne wizämiz ýok, ilki wize almaly.

Ol adam bize:

- Nämäň wizesi, demokratiýa geldi, diýdi.

Kanun üýtgemändir, üýtgän zat ýok. Hemma zat dowam edip dur, ýöne ol adam demokratiýa geldi, näme islesem ederin diýip pikir edýär. “Indi demokratiýa bar” diýdi. Kommunistik sistemadan çykylýar, ýöne belli bir düzgün ýok. Düzgün-tertibiň esaslary belli. Aňrybaş erkinligiň içine düşdüler. Ol ýerde öňe saýlanan düzgün bolsa däp bolan maşgala gatnaşyklary. Türkmenbaşyny ata ýerine goýdular.

- Iň belet bolan daolandyryş şekli.


Elbetde. Kommunizm öýlere ornaşyp bilmändir.

 - Aslynda Kommunistik Partiýanyň Sekretarlygy hem liderligi aňladýar, emma...


Bu liderlik bilen hiç hili baglanyşygy ýok. Ata Çaryýew we Abdy Kulyýew dagy gitdiler, Prezidente yzly-yzyna poçta ýazyp durdylar. Ýagny, Prezident bilen on ýyl soň hem hiç kimiň düýşünde hem görüp bilmejegi şekilde gürleşdiler. Sebäbi owal erkin gürleşilen deňhukukly gurşawda ýaşapdyrlar.

 - Nyýazow awtoritar kişi we türkmen jemgyýeti hem şonsuz hem “däpler” boýunça şeýle dolandyrylmaga öwrenişen diýýärsiňiz. Ýöne hökümediň içinde gysga wagtlalýyn hem bolsa ses çykarylypdyr. Soň tutuş tersine öwrülýär. Munyň sebäplerini biraz hem syýasy sistemadan gözlemegimiz gerek dälmi ? Dolandyryş şekli hökmünde prezidentligiň saýlanmagynyň we bu sistemanyň täsirleri bar bolup bilermi ?


Ýok.

Nähili Prezidentlik sistemasy bolsa bolsun, elbet-de antidemokraiki hem bolup biler, ýöne demokratiki gurluş boýunça hem dowam edip biler. Prezidentlik sistemasy bolman hem bilerdi, emma üýtgän zat bolmazdy. Jemgyýetiň gurluşy we häkimiýetdäkileriň şahsyýeti gurluşy emele getirýär. Kanuny sistemanyň nähilidigi möhüm däl. Ol ýerde kanuny şekilde prezidetlik sistemasy bar emma prezidentlik sistemasyny gurnan hem Nyýazow. Sowet Soýuzy döwründäki Türkmenistanda Prezidentlik sistemasy ýok. Kommunistik Partiýanyň Birinji Sekratary we mejlisiň saýlan premýeri bar. Kommunistik Partiýa ýatyrylýar, premýerlik hem soňlandyrylýar. Prezıdent, prezidentlik sistemasyny gurýar. Muny guran hem Nyýazowyň özi. Asyl möhüm bolan, muny nähili ulanjakdygyň. Bu ýerde hem nähili ulananynyň netijeleri barada çekeleşýäris.  Kanuny şekilde nähili sisema gurulsa-da, netijede ýene şu boluşy ýaly dowam ederdi. Çünki türkmen jemgyýetiniň medeniýeti we öz şahsyýeti şeýle netijä getirdi. Kommunistik sistemanyň döreden deňlik gurşawy başda şol boluşy ýaly dowam edäýjek ýalydy, emma töwerekden gelen halkyň goldawy , ýagny adamlaryň ony öýdäki ata roluna goýmana başlamagy Türkmenbaşynyň hem göwnüne ýarady.  Işler aňsatlaşdy.

Meselem, ministrlikleri karar almak, ýerine ýetirmek barada öz erkine goýýarsyň. Munda hem bir topar meseleler ýüze çykýar. Näme üçin ? Munda hem ýokardaky aýdanlaym gaýtalanýar. Ministrlik içinde hem ministri hudaýlaşdyrýarlar. Ol ýerde hem bir giden öte geçmeler ýüze çykýar. Hem-ä beýle ýagdaýlaryň öňüni aljak bolup güýçlenmegiň gerekdigi barada pikir edýär, hem-de bu aňsat bolany üçin öz şahsyýetine hem ýarap bilýär.  Şunuň üçin hem döwletde öz-özünden maşgala gurluşyny ornaşdyryberdi. Döwletde şeýle sistema gurulandan soň, beýle sistemada işlemäne öwrenişmedik adamlar çetde galyberdiler. Türkmenbaşy näme etdi ? Meselem, premýer Han Akyýewi Türkiýä Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçi edip ugratdy. Ata Çaryýewi Eýrana ilçi edip ugratdy. Dokma Senagaty Ministri Aşyr ataýew kellesine geleni aýdyp bilýän

kişidi. Hiç kimi tankyt etmekden çekinmezdi. Ol hem Hindistana ilçi edilip ugradyldy. Abdy Kulyýewi Daşary Işler Ministrliginden boşatdy. Ol hem gitdi-de

oppozisýoner boldy. Moskwa ýerleşdi. Bu adamlar ýurtdan çykaryldy.

Ilkinji kadrlaryň içinde- de elbetde patriarhiýal dolandyryş şekline goşulýanlar bardy. Bularyň arasyndan nebit-gaza jogap berýän orunbasar Söýünow gaty arkaýynlyk bilen “bolýa başlyk, janym prezidentim” diýmäni başardy. Kabul edip öwrenişdi we ýerini goramagy başardy. Gaty wäşi adamdy. Içgin aýdyp oturmak hökman däl, ýöne nebit-gaz ugrunda köp zatlar etdi. Hat-da men ony arz etmäne-de mejbur

boldum. Türkmenbaşa “Men bu kişi bilen işleşip bilmeýärin. Bir gün bir zat diýýär, ertir başga zat diýýär. Maňa bir zat aýtýar, başga birine başga zat.”

diýdim. Ol hem “Sen gaýgy etme, men çözerin” diýdi. Üç aý soňra hem boşatdy ony. Amerika bilen hem iň esasy ugur nebit-gaz meselesidi.

Täze ýagdaýa öwrenişip bilýänlerem bardy, bilmeýänlerem. Öwrenişip bilmeýänler

çetleşdirildi, ugradyldy bir ýerlerik. Öwrenişenler hem biraz uzagrak oturyp bildiler. Soň syýasy kadrlary wezipede kän wagt oturtmazlyk syýasady ýöredilip başlandy. Çünki näçe köp otursa, ol adamlaň meşhurlygy artýar, güýçlenýärler,

töweregine adam toplamana başlaýarlar. Emeldarlary kän ornaşdyrman, ugratmak

gerek. Sistema şeýle boldy.

- Elbetde nä derejede demokratikidygy  çekeleşikli.


Demokratiýa diýip bir zat ýog-a. Bolup bilmez-ä. Tutuş jemgyýetçilik tertibi patriarhiki. Siz demokratiýany nirede gurmakçy bolýarsyňyz ?

Başda, bu ilkinji dolandyryjy toparyň içinde güýçli kadrlar bardy. Olar wagtyň geçmegi bilen gitdiler. Kadrlar yzgyderli çalyşylyp durulan, ady kän eşidilmeýän

adamlardan düzülmäne başlady. Daşary Işler Ministri Boris belki güýçli kadrlaryň iň soňkylaryndan biridi. Uzak wagtlap oturanlaryň biridi. Ol hem gideninden soňra hasam köp üýtgeşmeler bolup geçdi. Ministrler şeýle bir ýygy çalyşylyp başlandy welin, halkyň arasynda “Ýaşap ýörsek bir gün menem ministr bolaryn” ýaly degişmeler hem döredi.

(Terjime)