GADYMY PULLAR

ADAMZAT jemgyýetiniň taryhy iňňän köp görnüşli çeşmeleriň – ýazgy çeşmeleriň, arheologik we etnografik ýadygärlikleriň, antropologik maglumatlaryň esasynda öwrenilýär. Türkmenistanyň çägi bolsa şeýle ýadygärliklere örän baýdyr. Ol taryhy çeşmeleriň arasynda gadymy pullaryň ähmiýeti-de örän uludyr. Puluň taryhy jemgyýetiň taryhy bilen gös-göni baglydyr. Sebäbi puluň özi jemgyýetçilik hadysadyr. Jemgyýetden üzňe pul ýokdur.
Adamzat jemgyýetiniň taryhynyň has irki döwürlerinde pul bolmandyr. Ol jemgyýetiň ösüp, belli bir derejä ýeten mahalynda, alyş-çalyşyň ösmegi, çylşyrymlaşmagy, bazarlaryň döremegi netijesinde ýüze çykypdyr. Ilki başda ýönekeý alyş-çalyş bolup, adamlar öz artykmaç harytlaryny özlerine zerur harytlara çalşypdyrlar.Soňa-baka jemgyýetde bolup geçen zähmet bölünişikleriniň (maldarçylygyň we hünärmentçiligiň ekerançylykdan bölünip aýrylmagy) netijesinde alyş-çalyş durnukly häsiýete eýe bolup, giňden ýaýraýar. Çünki çarwalara ekerançylyk we hünärmentçilik önümleri zerur bolupdyr. Şeýlelikde, ilkinji bazarlar ýüze çykypdyr.Wagtyň geçmegi bilen kem-kemden alyş-çalşyň çylşyrymlaşmagy netijesinde aýry-aýry ýerlerde alyş-çalşa gatnaşýan ähli harytlaryň gymmatyny ölçeýän haýsydyr bir aralyk (ekwiwalent) haryt öňe saýlanýar. Şol ýerde alyş-çalyşa gatnaşýan ähli harytlar ol aralyk harydyň belli bir mukdaryna barabar edilipdir. Şeýlelikde, puluň ilkinji ýönekeý görnüşleri – haryt pullary ýüze çykypdyr.Aralyk haryt belli bir ýokary gymmata eýe bolan, hemmeler tarapyndan ulanylýan haryt bolupdyr. Şoňa görä-de ol aralyk haryt dürli ýerlerde dürli-dürli bolupdyr. Olaryň içinde has ýörgünlileri mal, sütük, galla, duz, hoz, balykgulak, monjuk, owadan daş bölekleri, zähmet we aw gurallary (pyçak, palta, azal, pil, naýza, peýkam) bolupdyr. Bulara köplenç, «haryt pullar», «ýönekeý pullar» ýa-da «teňňeden öňki» pullar diýýärler.Metal pullary çykmazdan öň adamlar pul hökmünde gaty kän harytlary synap görüpdirler we ulanypdyrlar. Gadymy dünýäniň köp ýurtlarynda haryt pullarynyň giň ýaýran görnüşleriniň biri-de mal (öküz, sygyr, goýun) bolupdyr. Kem-kemden öküz ähli zatlaryň bahasyny kesgitleýän haryda öwrülipdir. Mysal üçin, bir öküze 10 sany palta ýa-da 5 halta bugdaý ýa-da 20 sany naýza, ýa-da 10 sany peýkam, ýa-da 8 sebet duz alyp bolupdyr. Türkmenlerde hem gadymy döwürlerden başlap «mal» sözi diňe bir hakyky maly däl, eýsem, umuman, harydy, emlägi, baýlygy aňladypdyr.Soňa-baka jemgyýetiň ösmegi, adamlaryň aň-düşünjeleriniň we tejribeleriniň artmagy netijesinde söwda-da giňden ulanylan aralyk (ekwiwalent) haryt metaldan ýasalypdyr.Eýsem, metal pullarynyň haryt pullaryň beýleki görnüşlerinden artykmaçlygy nämedekä?Birinjiden, metal pullar zaýalanmandyr. Olary baýlyk we töleg serişdesi hökmünde islendik wagta çenli saklap bolupdyr.Ikinjiden, az ýer tutanlygy üçin olary başga ýerlere äkitmek ýeňil bolupdyr.Üçünjiden, ownuk söwdada ulanmak üçin olary böleklere bölmek mümkin bolupdyr.Olary gymmat bahaly metallardan – altyndan we kümüşden ýasamak has-da bähbitli bolupdyr. Çünki olar az göwrümde has ýokary gymmata eýe bolupdyrlar.Teňňe pullaryň ýüz tarapynda, adatça häkimiýet nyşany – döwlet gerbi, hökümdaryň keşbi, dini ýazgylar ýerleşdirilipdir. Şeýle hem, adatça, gysgajyk ýazgy bolup, ol pullaryň ýüz hem arka taraplarynda ýerleşdirilipdir. Puluň ady, zikgelenen ýeri we senesi hem-de hökümdarlaryň atlary we derejeleri ýazylypdyr. Teňňeler, adatça, belli bir agramda zikgelenip, olar dürli ýurtlarda we döwürlerde dürli-dürli bolupdyr.Teňňe pullary örän gymmatly taryhy çeşmedir. Olary taryh ylmynyň kömekçi şahasy bolan numizmatika ylmy öwrenýär. Numizmatika grekçe «nomisma» sözünden bolup, teňňe pul ýa-da kanuny töleg serişdesi diýen manyny berýär. Numizmatika, esasan, metal pullary, pul belgilerini, zikgäniň we pul dolanyşygynyň taryhyny öwrenýär. Metal pullary pul dolanyşygynyň serişdesi, döwlet resminamasy, sungat eseri hem-de taryhy we epigrafik çeşme hökmünde öwrenilýär. Olary öwrenmek bilen dürli taryhy wakalary, ýurduň ykdysady ýagdaýyny, başga ýurtlar bilen syýasy, ykdysady, medeni gatnaşyklaryny, arheologiýa, etnografiýa, antropologiýa, paleografiýa, metrologiýa degişli gymmatly maglumatlary, şeýle hem şol döwrüň tehnikasynyň, sungatynyň ösüş derejesini we adamlaryň ruhy baýlyklaryny öwrenmek bolýar.Ýurdumyzda numizmatika ylmynyň kemala gelşine gysgajyk ser salanymyzda, 1880-nji ýyllarda Türkmenistanda Zakaspi oblasty (welaýat) döredilýär we 1900-nji ýylda şol oblastyň merkezi Aşgabatda «Gündogaryň arheologiýasyny we taryhyny söýüjileriň Zakaspi gurnagy» (Закаспийский кружок любителей археологии и истории) atly gurama döredilýär. Bu guramanyň döredilmegi Türkmenistanda arheologiýa we numizmatika ylymlarynyň ornaşyp, ösüp başlamagyna özüniň oňaýly täsirini ýetiripdir.Numizmatika ylmynda kolleksiýalaryň (gadymy pullary toplamak) orny örän uludyr. Hatda, numizmatika ylmynyň döremegine-de kolleksiýa ýygnamaklyk sebäp bolupdyr. Türkmenistanda Zakaspi welaýatynyň döredilmegi bilen, gadymy teňňeler ýygnalyp başlanypdyr. Rus harbylary A.W.Komarow (1892-nji ýyllardaZakaspi welaýatynyň ýolbaşçysy) we N.P.Linewiç (harby) tarapyndan toplanan köp mukdardaky gadymy teňeler Sankt- Peterburgdaky «Ermitaj» muzeýine tabşyrylýar. 1892-nji ýylda «Ermitaj» muzeýine Zakaspi welaýatyndan eltilen gadymy teňňeleriň sany 3000-e ýetipdir. Bu teňňeleriň köpüsi A.W.Komarowyň toplan teňňeleri bolupdyr.Türkmenistanda tapylan teňňeleri ylmy tarapdan öwrenmeklik 1920-nji ýyllarda taryhçy, arheolog we numizmat, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi M.Ý.Masson (1897-1986ýý.) tarapyndan başlanýar. M.Ý.Masson Türkmenistanda hem-de Özbegistanda ýaşan we işlän halypa alymdyr. Oňa Türkmenistanda ilkinji numizmat diýip aýtmak bolar we ondan soňky Merkezi Aziýadaky numizmatika boýunça hünärmenleriň köpüsi onuň şägirtleridir.Ikinji jahan urşundan soň, 1946-njy ýylyň 1-nji sentýabryndan başlap, Günorta Türkmenistan Arheologik Kompleksleýin ekspedisiýasy meýdan işlerine başlaýar. GTAKE-niň işe başlamagy bilen Günorta Türkmenistandaky taryhy ýadygärlikleriň birnäçesinde arheologik gazuw-agtaryş işleri geçirilýär. Olardan, esasan, Parfiýa döwletiniň paýtagty bolan Köne we Täze Nusaýda, Gadymy Merwde arheologik gazuw-agtaryş işlerini görkezmek bolar. Geçirilen arheologik gazuw-agtaryş işleri wagtynda ýa-da beýleki ýagdaýlarda tapylan dürli döwürlere degişli 1800-e golaý bürünç we kümüş teňňeler resmileşdirilip, döwlete tabşyrylypdyr.Türkmenistan Garaşsyz bolandan soň, gadymy pullarymyzy öwrenmeklige mümkinçilik döredildi. Taryhy tapyndylarymyzy halka görkezmek üçin dünýä ülňülerine gabat gelýän muzeýler döredildi. Muzeýlerde beýleki milli gymmatlyklarymyz bilen birlikde, taryhymyzda ulanylan pullar we Garaşsyzlyk döwründe dolanyşyga girizilen hem-de ýadygärlik pullar saklanýar. Beýik Galkynyş zamanasynda hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy açylyp, onuň düzüminde Arheologiýa we etnografiýa hem-de Taryh institutlary hereket edýär. Bu institutlaryň döredilmegi ýurdumyzda numizmatika ylmynyň ösmegine badalga boldy.