Arap dünyasine demokratiya gelyarmi Yada NEBİTİN LAGNATY

Arap dünyasine demokratiya gelyarmi-Şahin Alpay

Başdaky günlerde yygnakda söz alan www.amin.org nyn direktory Palestinaly jurnalist

Halid Ebu Aker 1990nyn sonynda internedin ösmeginin we El-Jezire telewizyon

yaylymyn başlamagy Arap dünyasi üçin rewolyutsiyadygyny belledi. Repressiw

rejimleri yerinden gymyldadyan, demokratiya geçmek umydyny beryan halk

gozgalanlaryn senzurany yenip geçyan we halkyn habarlaşmagyna yarayan taze

mediyanyn sayasynda mümkinligini hetjiklap aytdy.

Sonky hepdelerde başda Tunis, sonra Müsürde orta çykan we ulalmagy mümkin bolan

protestlerden yüze çykyan sorag: Bügüne çenli Arap dünyasinde birje

demokratiyanyn bolmazlygynyn sebabi namedenka. Bu soragyn in pikirlendiriji

jogabyny tanymal Amerikaly politolog Larry Diamondyn geçen yyl çapdan çykan ‘Why

are there no Arab democracies/Namüçin Arap demokratiyasy yok’ (Journal of

Democracy, Vol.21 No:1 January 2010) atly analizinde tapmak mümkin.

Diamond şeyle diyyar: Bu yagday dini ynanç bilen düşündirilip bilinmez, sebabi Yslam

aleminde (Türkiye,Senegal,Albaniya,Malazya,Bengladeş yaly) demokatiyalar bar.

Bu yagday medeniyet bilen hem düşündirilip bilinmez, sebabi gözleglerin

netijesinde Arap dünyasinde azatlyk we demokratiya ymtylyşyn yokarydygy malim.

Garyplyk hem dogry düşünjani bermeyar, sebabi Arap yurtlaryn köpüsi bay yurt.

Mundan başgada Arap yurtlary bilen bir durmuş derejesindaki yurtlaryn köpüsi

demokratik rejimlere eye.

Arap dünyasinde yekejede demokratiyanyn bolmazlygyny bularyn daşyndaky tasirler bilen

düşündirip bolar. Bulardan biri ‘NEBİTİN LAGNATY’ diyilyan yagday. 16 arap

yurtlarynyn 11-sinin esasy girdeyji çeşmesi (70-90% arasynda üytgeyar) nebit

yada tebygy gazdan.(Esasy girdeji çeşmesi nebit yada tebygy gaz bolan 23 yurdyn

hiçbirinde demokratiya yok). ‘NEBİTİN LAGNATY’ galkynyşa pasgel beryar,

döwledin salgyt yygnamagyna gerek bolmayanlygy üçin halktan wekil talap etmeyar,

döwledin öran guyçli bir repressiya-basyş argumendini emele getirmegi ansat bolyar.

Arap rejimleri dine repressiya-basyşa dayanmayar. Müsür, Aljir, İordaniya,

Marokko we Kuweyt yaly yurtlarda yalan saylawlar göz üçin edilen wekiliyet organlary

hem ulanylyar.

Arap rejimlerini saklayan daşary tasirlerin başynda, önler SSSR-den emma Sowuk

Söweşden son ABŞ we Yewropaly soyuzdaşlaryndan gelyan ykdysady kömek, goranyş

kömegi we syyasy kanuny goramak yaly kömekler gelyar. Başga bir daşary tasir,

Arap-Ysrayyl söweşi. Bu problema medeniyetsiz we repressiw Arap rejimlerinin

rayatlarynyn gahar-gazaplaryny daşaryk sowmagyna kömek edyar. Başgada bir daşarky tasir Arap rejimlerinin birbirine edyan kömekleri.

Öran gowy, Arap dünyasi repressiw rejimlere layyk my? Diamonda göra ilkibaşda üç tasir

Arap dünyasinin takdyryny uytgedip biler.
1-Regionda mysal alnyp bolayjakdemokratik rejimin orta çykmagy. Yrak yada Müsür muna kandidat bolup biler.
2-ABŞnyn politikasyny üytgedip demokratiya geçmegine yardam etmesi. Munyn üçin ABŞ

we Yewropaly soyuzdaşlaryn regionyn in guyçli oppozisiya partiyalary bolan

yslama dayanyan partiyalara garayşyny üytgedip liberal demokrat reformalara

goldaw berer yaly gepleşikleri ösdürmeli.
3-Dowamly energiya tehnologiyalarynyn ösmegi bilen dünya nebit bahasynyn azyndan yarym baha arzanlamagy.

Görlüşi yaly Larry Diamondyn bir yyl mundan ön yazan analizi Arap dünyasinin içindaki

yagdayyna we çykyş yollaryna düşünmek üçin gowy bir çarçuwa çyzyar. Gynansagam

bu analizin yatdan çykaran bir zady ar. Olam başda yazylan Palestinaly jurnalist Ebu Akerin hetjikleyan yagdayy: İnternet we El-Jezire bilen gelen aragatnaşyk rewalyutsiyasynyn getiren netijesi.

Linkler:

http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=1087290&title=arap-dunyasina-demokrasi-geliyor-mu

www.journalofdemocracy.org/articles/gratis/Diamond-21-1.pdf

Bolşyna göra terjime etdim.

Arap dünyasinin yagdayy bizin yurda menzeyarmi

Howwa menzeyar(37%, 3 adam)

Yok menzanok(37%, 3 adam)

Menzeyar yöne başga-da ayratynlyklar bar(12%, 1 adam)

Biz Aziya kriterlerine giryaris(12%, 1 adam)

Pikirim yok(0%, 0 adam)