Çingiz Aýtmatow

 
Çingiz Aýtmatow

Diñe bir sözler bilen öz geografiýasyny, juda söýen topraklaryny we janyndan eý görýän adamlaryny hekaýalaryna sygdyrmagy başaran ýüregi ene topragyna örklenen, ukyby uniwersal bir ýazyjy: Çingiz Aýtmatow...

Çingiz Törekulowiç Aýtmatow 1928-nji ýylyñ 12-nji dekabrynda Gyrgyzystanyñ Talas welaýatynda, Şeker obasynda eneden dogulýar. Kakasy Törekul Aýtmatow dürli döwlet işlerinde işlän paýhasly bir adamdy.
 
Heniz 9 ýaşynda kakasyna atuw jezasy berlen Çingiz Aýtmatow we üç doganyny ejeleri Nagima Aýtmatowa ösdürip kemala getirdi. Enesi Aýykman eje bolsa agtyjagynyñ hyýal güýjüni hüwdiler, ertekiler we rowaýatlar bilen ösdürdi. Oktýabr ynkylaby Gyrgyzystanyñ haýbatly daglaryna gelende onuñ çagalygy bu ynkylabyñ garañky kölegesinde geçdi.

   Heniz 15 ýaşly bir ýetginjekkä obasynda mürze bolup işläp, giñ meýdanlary ädimläp, oba-hojalyk tehnikalarynyñ hasabyny tutmaly boldy. Daş-töweregini, tebigaty ew adamlary has içgin tanap, ýaşlygyndan aslynda durmuşyñ hekaýalardan ybaratdygyna göz ýetirdi.

Haýwanlara we tebigata bolan söýgüsi sebäpli ilki Gazagystandaky Jambul weterinariýa tehnik okuwyna, soñra bolsa Bişkek oba-hojalyk institutyna gitdi.
 
Ýaş bir zootehnik hökmünde ähli ýurdy gezdi. Çingiz Aýtmatow halkyndan uzaklaşyp ýalñyzlaşmagy däl-de, eýsem öz milletine ýakynlaşyp olar bilen bir bitine öwrülmegi saýlap aldy.
 
Edebiýat syýahatyna 1952-nji ýylda ýuwaş ýöne ynamly ädimler bilen gadam basan Aýtmatow 1959-njy ýylda Gyrgyz Prawdasy gazetinde ýaş bir habarçy boldy.

Gazetlerde çap edilen “Źurnalist Jýuda” we “Ýüzbe-ýüz” hekaýalaryndan soñ “Jemile” atly hekaýasy 1958-nji ýylda Täze Dünýä źurnalynda okyjylara hödürlendi. Bu hekaýa barada meşhur şahyr Lui Aragonyñ “dünýäniñ iñ ajaýyp söýgi hekaýasy” diýip aýtmagy bilen Jemile bütin dünýäde gyzgyn garşy alynyp, meşhurlyk gazandy we Dünýä edebiýatynyñ kyn açylýan agyr derwezesi soñuna çenli Aýtmatowa açyldy.

   1963-nji ýylda “Steplerden we Daglardan Hekaýalar” atly kitaby bilen Lenin edebiýat baýragyna mynasyp boldy. Türkiýede bir kult filme öwrülen “Serwi Boýlym Al Öýmelim” hem bu kitabyñ setirleriniñ arasynda özüniñ ýerini aldy.
 
1968-nji ýylda Beýik Sowet Edebiýat baýragyny alandan soñ Gyrgyzystanyñ milli ýazyjysy diýen hormatly ada mynasyp boldy.
 
Ilkinji romany Toprak Ene 1963-nji ýylda okyjylara gowuşdy. Hoş Gal, Gülsary romanyndan soñ “Gyzyl Alma” we “Ogullar Bilen Duşuşuk” eserleri bilen hekaýalaryny ýazdy. 1970-nji ýylda bolsa meşhur “Ak Gämi” romanyny ýazdy.
 
Çingiz Aýtmatowyñ kämillik eseri hasaplanýan we saçlary syrylansoñ kellesine düýäniñ hamy geçirlip Güniñ astynda ýatyrlyp gullaşdyrlan Mankurtlar barada söz açýan “Gün Geler Asra Barabar” eseri Sowet sistemasyny azatlyga garşy edip görkezenligi sebäpli ol ýerde çap edilmedi. Şeýle-de bolsa, gizlinlikde, elden-ele gezdirlen kitap göýä bir rowaýata öwrüldi.

  Aýtmatow ussat bir edebiýatçy bolanlygy sebäpli döwletiñ hormatyny gazanyp dürli ýerlerde zähmet çekdi. Sowet Soýuzy dargamazdan ozal Gorbaçewiñ bäş maslahatçysynyñ biridi. Gyrgyzystan garaşsyzlygyny gazanandan soñ bolsa Lýuksemburg, Gollandiýa we Belgiýada baş ilçi wezipelerini berjaý etdi.
 
Çingiz Aýtmatow “Gün Geler Asra Barabar” romanynyñ filme surata düşürilmegi üçin Kazana gitdi we ol ýerde 2008-nji ýylyñ 16-njy maýynda syrkawlady. Bejergi üçin Germaniýanyñ Nýurnberg şäherine gitdi we ol ýerde 2008-nji ýylyñ 10-njy iýunynda dünýeden ötdi.

  Aýtmatowyñ jynazasyna on müñlerçe Gyrgyz ellerinde güller we ussadyñ kitaplary bilen gatnaşdylar. Aýtmatow uly bir märekäniñ gatnaşmagynda kakasynyñ jaýlanylan Ata-Beýit gonamçylygynda jaýlanyldy.
 
   Eserleri 157 dile terjime edilen we 60 milliondan hem gowrak tiraź bilen eserleri dünýäde iñ köp satylan ýazyjylaryñ biri bolan Aýtmatowyñ ölümi Gyrgyz halky tarapyndan Tañry daglaryndan garyñ çökmesi bilen deñeşdirildi.