Patyşa Russiýasynyň Buhara emirligi bilen Hywa hanlygyny basyp almagy. Gazawat gyrgynçylygy.

1865-nji ýylda rus goşunlary ilki Kokant hanlygyny, soňra bolsa 1868-nji ýylda Buhara emirligini basyp alýar. Kokant hanlygy ýok edilýär. Onuň ýerinde we Buhara emirliginiň bir bölegini almak bilen Türküstan general-gubernatorlygy döredilýär. Onuň paýtagty Daşkent bolýar. Ilkinji general-gubernatorlyga Fon Kaufman bellenilipdir. Buhara bilen şertnama esasynda ruslar 1) emirligiň ähli ýerlerinde erkin söwda etmäge, 2) gozganmaýan emläk edinmäge, 3) söwda punktlaryny gurmaga, 4) Amyderýada gämi gatnawyna, 5) emirligiň çäklerinde telegraf liniýasyny çekmäge hukuk alýarlar. Bu şertnama boýunça gulçulyk ýatyrylypdyr.
Buhara emirligi formal taýdan garaşsyz bolsa-da, ol hakykatda köp meselede ruslara garaşly bolupdyr. 1873-nji ýylda rus goşunlary Hywa hanlygyny boýun egdirýär. Hywa topragynda ruslara esasy gaýtawul berenler türkmenler bolupdyrlar. 1873-nji ýylyň 12-nji awgustynda Hywa-Russiýa şertnamasyna gol çekilipdir. Bu şertnama hem edil Buhara-Russiýa şertnamasy ýaly Hywanyň üstünden Russiýanyň protektoratyny berkarar edipdir.

Rus patyşasy Orta Aziýany, Hywany basyp almak barada eýýäm Sankt-Peterburgda 1873-nji ýylyň Nowruz aýynda iň soňky maslahaty geçirýärdirler. General Kaufman bolsa baş komanduýuşiý adip bellenilipdi. Onuň gol astynda 53 pyýada rotadan, atly kazaklaryň 25 sotnýasyndan, 54 topdan, 6 mortirden, 5 sany raketa diwizionyndan, 14 müňe golaý kömekçi güýçden ybarat ekspedision jeza beriji otrýady bardy. Bu rus goşunlary dört kolonna bölünýärdi 1) Baş komanduýuşiý general Kaufmanyň komandasy astyndaky Daşkent kolonnasyna iki otrýad, polkownik Golowyn komandirlik edýän Kazalinsk otrýady we general Gowaçowyň komandirlik edýän Jyzzak otrýadlary girýärdi. 2) General Werýowkiniň komandirligi astyndaky Orenburg kolonnasy. 3) Polkownik Markozowyň komandirligi astyndaky Krasnowodsk kolonnasy. 4) Polkownik Lomakiniň komandirligi astyndaky Kinderli kolonnasy…
1873-nji ýylyñ 10 Gorkut aýynda Hywa hanlygy boýun egdirilip, Seýit Muhammet Rahymyň hazynasy ruslaryň eline geçipdir. Muňa seretmezden Hywa türkmenleri, ýomutlar söweşlerini bes etmändirler. Hywa tagtyna gaýtadan çykan Muhammet Rahymyň öz eýelik edýän ýerlerinde ýaşaýan türkmenleriň “hötdesinden gelmäge” özüniň ukypsyzdygyny boýun alyp, harby taýdan gatyşmak we rus goşunlarynyň güýçleri bilen türkmenleri “jezalandyrmak” maksady bilen Kaufmandan kömek sorapdyr. Rus generaly Kaufman hanyň ýaraşyk etmäge meýilli adamdygyny, türkmenleriň bolsa hanlygyň esasy goraýjylardygyna göz ýetiripdir.
Hywanyň goranyşy ýykylandan soň, rus häkimiýetlerine özleriniň tabyn bolandyklaryny habar bermek bilen Kaufmanyň ýanyna öz baştutanlaryny we ýaşulylaryny iberen hywalylaryň arasynda ýomut türkmenleri hem bolupdyr. Emma şöhratparaz, ulumsy general Kaufman muňa çynlakaý üns bermändir.
Şol wagtlar basybalyjylara ýapja han häkimiýetleri türkmenler üçin ýerine ýetirmesi juda kyn we hatda düýbinden ýerine ýetirip bolmajak kararlary Kabul edipdirler. Hanlygyň bütin ilaty, şol sanda türkmenler-de bellenen baha bilen azyk önümlerini rus lagerine salgyt boýunça getirip bermelidirler diýip, diwan karar Kabul edipdir. Şol salgyt boýunça çarwa we ýarym çarwa oturymly türkmenler ekerançylyk hojalygynyň önümlerini bermäge borçly ekenler, muny bolsa olar hatda isleselerde ýerine ýetirip bilmejek ekenler.
Tabyn bolmandyklary üçin Kaufman Hywa türkmenlerine agyr pul jerimesini salypdyr, ol muny türkmenler “tiz özüni dürsäp” bilmez ýaly, olary güýçden düşürmek we şunuň bilen olary hana tabyn we garaşly etmek maksady bilen şeýle edipdir. Ol ýomut türkmenlerine iki hepdäniň içinde 300000 manat (42,500 funt sterling) uruş salgydyny tölemegi talap edipdir. Salgydyň möçberi 1871-nji ýylda germanlaryň Fransiýa salan uruş salgydyndan iki esse ýokarydy. Türkmenler Kaufmanyñ ýanyna öz delegasiýalaryny iberip, bu salgydy tölejekdiklerini wada berýärler. Kaufman beýle agyr salgydy türkmenleriň töläp bilmejekdigini öňünden bilensoň, öz ýanyna baran 20 sany türkmen ilçisini tussag edip urşa taýýarlanypdyr.
Iýul aýynyň 18-nde general Kaufman general Golowaçowyň adyna ýazmaça buýrugy bilen ähli rus goşun güýçlerini türkmenleri zabt etmek üçin ýörişe çykmaga gönükdiripdir.
Şol günüň ertesi, 19-njy iýulda general Golowaçow Hywadan çykyp, türkmen obalarynyň has gür ýeri bolan Gazawada tarap ýörişe ugrapdyr.
General Golowaçow köp sanly ofiserleriň öňünde şeýle diýipdir: “Komanduýuşiden alan buýrugym, umyt edýärin, siziň ýadyñyzdadyr we şony öz soldatlaryňyza ýetirersiňiz. Bu ekspedisiýa aýalyny-erkeginide, garrysyny-ýaşyny-da gaýgyrmaly däldir. Bularyň hemmesini öldüriň”. Şondan soň ofiserler bu komandany ähli otrýadlara ýetirdiler. Kafkaz goşunynyň bir otrýady şol wagt gelip ýetişmändi, emma ol otrýad agşamlara geldi. Golowaçew kawkazly ofiserleriniň öňünde şol buýrugy gaýtalady: Men umyt edýärin, siz bu komandalary hemmesini zarply. Pirkassaýn stilinde, gepsiz-gürrüňsiz ýerine ýetirersiňiz… Şonda kafkazly garry polkownik şeýle diýdi: “Elbetde, biz hem siziň diýşiňiz ýaly, dürs ýerine ýetireris”.
Hywanyň eteklerinde bolan uruş hereketleri dogrusynda patyşa goşunynyň baş ştabyna berlen dokladda türkmenler tarapyndan şol otrýada görkezilen garşylyk hakynda şeýle diýilýär: Türkmenler Hywanyň araçäklerinde özleriniň ýarym oturymly jaýlaryny taşlap, özleriniň bütin obalary, maşgalalary we süruleri bilen sähralara tarap ugrapdyrlar. Wagtal-wagtal aýak çekip olar özlerine garşy iberilen jeza beriji otrýatdan sany köp bolan toparlara ýygnanyp gije-gündiz ruslaryň üstüne iňňän gaýduwsyzlyk bilen çozupdyrlar.
Şol çozuşlar wagtynda söweşiň gazaply bolandygyny rus otrýadynda ölenleriň we ýaralanlaryň köpdügi subut edýär. Hatda otrýadyň komanduýuşisiniň özi general Golowaçowyň we ştab adamlarynyň köp bölegi hem ýaralanypdyrlar.
Jeza beriji otrýadlar, ylaýtada kazaklar edil guduz açan ýaly öz gylyçlary bilen kiçijik çaga diýmän, garry diýmän uçdantutma gyrgynçylyk edipdir.
Ruslaryň darap geçen ýerinde tutäp duran kul üýşmeginden we öli läşlerinden başga zat galmaýardy. Ýomut esgerleri özleriniň maşgalalaryny we emläklerini gorap, gaýduwsyz batyrlyk bilen söweşipdirler, emma ruslaryň güýçli ýaraglandyrylan otrýadynyň zor salşyny izyna gaýtaryp bilmändirler. Olar ruslaryň name üçin olaryň ýurduny basyp alandyklaryna düşmändirler. Sebäbi olar hiç wagt ruslar bilen söweşmändirler. Türkmenler rus häkimiýetlerine olaryň bellän salgydyny bermegi teklip etdiler we ol uruş salgydyny ýygnap bildikleri, haýal etmän tölejekdiklerine söz berdiler. Emma olar şonda-da ruslar tarapyndan zabt edilip gyrgyna salyndy. Olar ynsanperwerlik prinsiplerine ters gelýän wagşyçylyk, adam ýigrenmek meýlini saýlap alyarlar, hatda aýallaryň we çagalaryň: Aman! Aman! Diýen nalyşlaryna gulak-da salmandyrlar. Ruslaryň Gazawatda eden-etdiligi ikinji jahan urşynda nemes faşistleriniň alyp baran syýasatyna çalym edýär.