Saparmyrat Nyýazowyň Ömri we döredijiligi

SAPARMYRAT NYÝAZOW
(1940—2006)
Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow — 1940-ny ýylyň 19-njy fewralynda Aşgabat şäherinde Gypjak obasynda eneden dogulýar. Onuň kakasy Atamyrat Nyýazow gullukçy bolup işleýär, mugallymçylyk edýär. Ol 1943-nji ýylda Beýik Watançylyk urşunda wepat bolýar. Saparmyradyň ejesi Gurbansoltan eje ökde halyçy bolýar. Ol ogullary 10 ýaşly Muhammetmyrat, 6 ýaşly Nyýazmyrat bilen 1948-nji ýylyň Aşgabat ýer titremesinde wepat bolýar.
Okuwa höwesek Saparmyrat Aşgabat şäherindäki 20-nji ýeter ýetmez mekdepde orta bilim alýar. Soňra ol Sankt-Peterburgyň (öňki Leningradyň) Politehniki ýokary okuwyny tamamlaýar. Inžener-elektrik hünärini ele alan Saparmyrat Abadan (öňki Büzmeýin) GRES-ine işe gelýär.
1970-nji ýylda S. Nyýazow Türkmenistan Kommunistik Toparynyň Merkezi Komitetine işe çekilýär. Ol 1980-nji ýylda Türkmenistan Kommunistik Toparynyň Aşgabat şäher komitetiniň birinji kätipligine, 1985-nji ýylda bolsa Türkmenistan Kommunistik Toparynyň Merkezi Komitetiniň birinji kätipligine saýlanýar.
1991-nji ýylyň 21-nji iýulynda Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow Türkmenistanyň Prezidentligine saýlanýar.
Saparmyrat Nyýazow türkmen halkynyň beýik taryhy, şu güni we geljegi barada ylmy-pelsepik nukdaýnazaryndan söz açýan Ruhnama kitaplaryny ýazdy. Onuň birinji kitaby 2001-nji ýylda, ikinji kitaby 2004-nji ýylda halka ýetirildi. Ruhnama kitaby dünýäniň dürli dillerine terjime edildi.
Çagalyk ýyllarynda edebiýata, edebi döredijilige höweslenen Saparmyrat Türkmen ilim aman bolsun (2002 ýyl.), Türkmeniň bäş eýýamynyň ruhy (2003 ýyl.), Meniň ruhubelentlik baharym, Mähribanlarym (2005 ýyl.), Türkmenistan — bagtym meniň (2006 ýyl.) şahyrana we kyssa eserlerini öz içine alýan kitaplaryny okyjylara sowgat berdi.
Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow 2006-njy ýylyň 21-nji dekabrynda aradan çykdy.
Saparmyrat Nyýazowyň şahyrana döredijiligi. Saparmyrat Nyýazowyň Türkmen ilim aman bolsun, Türkmeniň bäş eýýamynyň ruhy, Meniň ruhubelentlik baharym, Mähribanlarym, Türkmenistan bagtym meniň ýaly şahyrana kitaplarynyň peýda bolmagy Garaşsyzlyk eýýamynyň türkmen şygryýetini has-da baýlaşdyrdy.
Saparmyrat Nyýazowyň şygyrlarynda döwrüň iň wajyp, baş meselelerine ýüzlenýär: olarda halk, Watan, ene toprak, agzybirlik, döwlet berkararlygy, ynsanperwerlik, ömrüň manysy, dünýäniň gurluşy, türkmen tebigaty, gözellik, ahlak belentligi, däp-dessurlarymyz, milli gymmatlyklarymyz, ata-ene, perzent, söýgi, ýaşlyk, adalatlylyk, dogry sözlülik, zähmet çekmek zerurlygy we beýleki meseleler barada şahyrana-pelsepewi pikir ýöredilýär.
Watançylyk mowzugyndaky goşgular. Saparmyrat Nyýazowyň şahyrana döredijiliginde watançylyk mowzugy örän uly orun tutýar. Şahyryň goşgularynda Watanymyza, halkymyza söýgi, şöhratly taryhymyza, Watan üçin döş geren ata-babalarymyzyň mertlik-gahrymançylygyna, mukaddes Garaşsyzlygymyza, bagtly zamanamyza guwanç, buýsanç duýgulary belent ýaňlanýar. Türkmen, Türkmenim, Türkmensiň, Türkmendir, Türkmen beýik milletdir, Agzybirlik senasy, Döwletimiz yrylmasyn, Türkmen ilim berkarar, Ýaşyl ýaz deý Baýdagym, Ýaňlan, Diýarym, Watan, Watanym, Halk, bile, Diýe-diýe men, Ajap eýýam gelipdir, Unutmaň we beýleki onlarça goşgular muňa mysal bolup biler. Hakyky watansöýüjilik, perzentlik yhlasy bu goşgularyň duýujylyk gahrymanynyň keşbini bezeýär:
Dostlar, jiger-bagryn diýar perwany,
Oda düşdüm, Watan diýe-diýe men.
Ýedi dagy, ýetmiş ýedi derýany
Ylgap geçdim Watan diýe-diýe men.
Magtymguly Işanyň: Çoh garaşdym ajap eýýam gelmedi diýip ýazan bolsa, Saparmyrat Nyýazow:
Pelek çarhyn biziň sary aýlaýar,
Çoh garaşdym, ajap eýýam gelipdir.
Berkarar döwletiň Tugy parlaýar,
Çoh garaşdyk, ajap eýýam gelipdir.

Küren iller dogan bolup birleşdi,
Külli türkmen bir saçaga ýerleşdi,
Ulus-ilim dost-ýar, dogan-gardaşdy,
Çoh garaşdym, ajap eýýam gelipdir.
— diýip, ussat Magtymguly Işanyň şygyr düzüş tärinden döredijilikli peýdalanmak bilen, akyldar şahyryň arzuwlan şol ajap eýýamynyň gelendigine guwanjyny uly joşgun bilen beýan edýär.
Bu goşgular bizi ata Watanymyza janymyzdan hem eý görüp söýmäge, mukaddes Garaşsyzlygymyzy gözümiziň göreji ýaly goramaga, bagtyýar zamanamyzyň gadryny bilmäge çagyrýar.
Garaşsyzlyk gadryn bilmeklik üçin,
Agyr günler geçenini, unutmaň!
Ruhy belent ruhda ýaşamak üçin,
Güň edilen döwrümizi unutmaň!

Ýa-da:
Ýör, göwnüm, diýara seýran eýläli,
Gursagy arslanly-şirli türkmensiň!
Geldi garyp, gamgyn ýigdiň eýýamy,
Jelaletdin kibi ärli türkmensiň!
Goşguda türkmen halkynyň Jelaletdin kimin arslan-şir ýürekli watançy batyr ýigitlerine buýsanç bilen bir wagtda gamgyn garyplara hossarlyk edilýän adalatly zamanyň gelendigi nygtalýar. Bu pikir Türkmendir atly goşguda has-da ösdürilýär:
Gerçek ýigit, goç ýigit, oýlan, parasat eýle,
Türkmeni beýik edip biljek diňe türkmendir!
Zyýarat kyl geçmişe, geljege sapar eýle,
Türkmeni beýik türkmen edip biljek — türkmendir!

Bu goşgularda mertlik, ruhubelentlik ýaly häsiýetleriň türkmeniň aslynda bardygy geçmiş taryhymyzdan, şu günümizden, halkymyzyň edim-gylymyndan, däp-dessurlaryndan mysal almak arkaly ynandyryjylykly beýan edilýär we her bir türkmen öz aslyna mynasyp bolmaga, ruhy ýokary göterilişe — galkynyşa çagyrylýar.
Agzybirlik senasy, Halk bile ýaly goşgularda agzybirlik bolsa, her bir adam halk, köpçülik bilen bile bolsa, şol ýurduň, milletiň rowaçlanjakdygy nygtalýar.
Türkmen tebigaty baradaky goşgular. Şahyryň Türkmen gyşy, Ýaz ýagşy, Suwlap gel, Daglar heý, Tomus pasly we türkmen tebigaty barada ýazan beýleki goşgularynda ata Watana söýgi joşgunly ýüze çykýar. Bu goşgularda türkmen tebigatynyň, ýyl pasyllarynyň ajaýyp gözelligi, naz-nygmaty, baýlyk-bereketi, olaryň ynsan duýgularyna täsirli çeper wasp edilýär:
Lemmer-lemmer bulut — ýanýar gamzasy,
Ýeri endiredýär arşyň nagrasy,
Şowhun salýar dünýä ýazyň çabgasy,
Jülgeleri bagy Erem, daglar, heý!
Türkmen tebigatynyň gözelligini suratlandyrýan bu joşgunly setirler okyjyny ata Watany söýmäge ruhlandyrýar.
Şahyr tebigat hakda söz açanda diňe onuň daşky gözelligini suratlandyryp oňaýanok, eýsem türkmen tebigatynyň rysgal-bereket çeşmesidigi baradaky oýlanmalara-da giň orun berýär.
Türkmen gyşy atly goşgy muňa mysal bolup biler:
Küregenläp,
boraganlap
gar ýagýar,

Rysgal ýagýar,
döwlet ýagýar,
nur ýagýar,

Ýagýar bahar-ýazyň gülgün halysy,
Çar baglara miwe ýagýar,
nur ýagýar.
Her paslyň öz gözelligi, öz aýratynlygy bar. Şahyr Ýaz pasly goşgusynda:
Bugarar ak garly, arçaly daglar,
Gögerer Diýaryň daşy-kesegi.
Däli sili bilen çaýkanyp zawlar,
Ýaprak ýaýar ýanyk-ýanyk kesewi.
— diýip, ýaz paslynyň gözelligini-gudratyny wasp etse, Tomus pasly goşgusynda:
Damjak-damjak bolar melewşe ülje,
Mylgyran erikler datlydyr baldan.
Gök ýapraklaň arasyndan güjeňläp,
Halylyň hoşasy ülker deý galkar.
— diýip, tomus paslynyň naz-nygmat berekedini taryplaýar. Şahyr tebigat gözelligi hakyndaky pikirlerini şahyrana hyýaly, ýürek duýgularyna ýugrup çeper beýan edýär.
Ahlak mowzugyndaky goşgular. Şahyryň Türkmende dönük bolmaz, Baýlykdan beýik boluň, Wyždan ýaly goşgularyny ahlak mowzugyndan döredilen eserlere degişli etmek mümkin. Emma bu, belli bir derejede, şertli ýagdaýdyr. Sebäbi şahyryň beýleki dürli mowzukdan döreden eserlerinde-de ahlak meselesi gozgalýar. Muňa şahyryň Eje, Eje jan, Zyýada ýaly ene hakdaky goşgulary hem mysal bolup biler.
Şahyr Türkmende dönük bolmaz diýen goşgusynda:
... Owal-ahyr dönük ýokdur türkmende!
Sebäp meniň dana halkym akyldar:
Müň ýyl bäri munda Hudaý gün berse —
Şol dönüge lagnat daşy atylýar!
— diýip, türkmen halkynyň watansöýüjiligini, arassa ahlaklylygyny wasp etse, Baýlyk beýik boluň atly elkyssaly goşgusynda: Türkmen hiç mahal baýlygyň guly bolmandyr. Türkmende mertebe, ynsap, lebiz esasy baýlyk, esasy gymmatlyk hasaplanypdyr diýmek bilen, nebis belasyndan aman bolmagy, baýlykdan beýik bolmagy wesýet edýär. Wyždan goşgusynda bolsa:
Wyždan egniňdäki iki perişde,
Ýazar otyr günä bilen sogabyň.
Günleriň bir güni dergazap bolup,
Gazaply kazy deý sorar jogabyn.
— diýip, wyždanyň nämedigini häsiýetlendirýär we okyjyny wyždanly, arassa ahlakly bolmaga çagyrýar.
Saparmyrat Nyýazowyň ene hakdaky goşgularynda ykbalyň emri bilen mähriban ejesinden jyda düşen perzendiň ýürek hasraty çeper beýan edilýär.
Eje, eje, eje jan,
Tabyt boldy kejebäň,
Ýer astynda nije jan...
Üstünde men tenha, eje!..

Uçrap eýmenç külpede,
Ýalňyz galdym dünýede.
Nätjek, ýüzüm gülse-de,
Ýüregim gülmez, eje!..
Saparmyrat Nyýazowyň ene hakdaky goşgulary onuň öz şahsyýeti, durmuşy bilen baglanyşykly. Onuň mähriban ejesi we iki dogany 1948-nji ýylyň ýer titremesinde wepat bolýar. Sekiz ýaşly Saparmyrat ýalňyz galyp, ykbalyň agyr synagyna sezewar bolýar. Bu ýagdaý onuň ene hakdaky şygyrlarynda öz beýanyny tapýar.
Üşän çagym ýylanyp, ajygamda doýardym,
Mähir ýokdur, eje jan, seň mähriňden zyýada.
Düýşde didaryň görüp, bagtdan syçrap oýandym,
Mähir bolmaz, eje jan, seň mähriňden zyýada.
Bu setirlerde enäniň mukaddesligi, perzendiň enä söýgüsiniň çäksizdigi nygtalýar. Perzendiň öz ata-enesiniň gadyryny bilmelidigi, belent ahlakly bolmalydygy ündelýär.
Söýgi mowzugyndaky goşgular. Saparmyrat Nyýazow şygyr diwanlarynda Dilberim, Yşk — Allanyň gudraty, Söýüň, gara gözlerim! Jyda eýledi, Bendiwany men ýaly yşk-söýgi mowzugyndan ýazylan goşgular uly orun tutýar.
Bu goşgularda ynsana ýaşaýyş hem ölmez-ýitmezlik bagyş edýän beýik gudrat — söýgi baradaky belent duýgular hakda söz açylýar, oýlanmalar, ýatlamalar beýan edilýär. Aşygyň magşuga bolan päk söýgüsi, ata-enä, il-ýurda, Watana söýgi, olaryň bir-biri bilen aýrylmaz baglanyşygy, ynsanyň söýgi dowamaty bilen ýaşamagy barada pikir ýöredilýär.

Ýar-ýar diýip ýandym men,
Sen ýaz bolduň, dilberim.
Açdym saňa kalbym men,
Sen saz bolduň, dilberim.
Şahyr käte wysala ýetmedik söýginiň söhbetini etse, käte zenan gözelliginiň ajaýyplygyny uly joşgun bilen taryplaýar.
Sen Leýli sen, meni Mežnun kylyp sen,
Ýar, gara gözleriň bendiwany men.
Jilwe bilen ygtyýarym alyp sen,
Şar gara gözleriň bendiwany men.
Bu mowzukdaky birnäçe goşgularda yşk-söýginiň ynsana Alla tarapyn peşgeş berlen duýgudygy, onuň gudraty bilen adam ömrüniň many-mazmuna eýe bolýandygy, bagta beslenýändigi barada şahyrana-pelsepewi pikirler orta atylýar. Söýmek, söýgi bilen ömür sürmek ündelýär.
Yşkyň oky — ýyldyrym, ýaýy — älemgoşardyr,
Mežnun bolup däliräp, söýüň, gara gözlerim!
Alla Ýerin ýasanda, meger, yşka düşendir,
Jeýhun bolup däliräp, söýüň, gara gözlerim, söýlüň, gara gözlerim.
Saparmyrat Nyýazowyň şahyrana eserleri çeper özüne çekiji. Munuň sebäbi bu goşgularyň duýujylyk gahrymany pähim-parasatly, ynsanperwer, kiçigöwünli, şähdaçyk, durmuşsöýüji gowy niýetli, okyjy bilen ýürekdeş ynsan. Munuň üstesine-de şygyrlaryň many-mazmun baýlygy, pikir aýdyňlygy, duýgulardan pürepürlügi, tebigylygy, ýasamalyk derdinden halaslygy jana lezzet berýär.
Enäň sypan başyna kesel kär edebilmez,
Enäň öpen maňlaýyn takdyr şor edebilmez,
Eneleň ýüzi, gülse, bolmaz, kyýamat bolmaz...
Atalar sözlerine çalym edýän çuň pähim-paýhas, şahyrana pelsepe şygyr setirlerine ganat berýär.
Gul deý işlän kişi ýaşar beg ýaly...

Niýetiňi düzüw, päliň pes tutgun,
Päliňi gaýtaryp bergen dünýedir...
Saparmyrat, göwni dara Ýer dardyr...
Göwün uçman, göwre uçmaz...
Dyňzap duran güýçli duýgy, hyjuw, joşgun, suratkeşlik, täze pikirler, täze goşulmalar täze meňzetmeler, täze sözler, täze aňlatmalar, täze kapyýalar, sözleriň, sesleriň sazlaşygy we beýleki dürli çeperçilik serişdeleri şygyr setirlerini bezeýär.
Depesinde gaplaň gürlän daglar başy dumandyr,
Depesinde bürgüt ýerlän daglar mydam juwandyr,
Eteginde iller örlän eziz diýar amandyr...

Arpa berip, gözümden nur içirdim,
Körpe berip, ruhumdan ruh göçürdim...
Saparmyrat Nyýazowyň şahyrana eserleri edebi-çeperçilik baýlygy bilen bir hatarda edep-terbiýe berijilik taýdan-da gymmatlydyr.
Her bir hakyky çeper eser mazmuny boýunça-da, görnüşi boýunça-da özboluşly, täze bolmaly. Hakyky döredijilikden, hakyky sungat eserinden edilýän şu talaby Saparmyrat Nyýazowyň döredijiliginde ýokary derejede berjaý edýär. Täze, döwrebap mazmuny özboluşly görnüşde suratlandyrmagyň täsin tärlerini tapýar.
Şeýle-de ol edebiýatymyzyň köne görnüşlerine täzeden jan berip, olary döwrümiziň iň küýselip okalýan görnüşine öwürýär. Edebiýatymyzyň rowaýat, hekaýa, tymsal ýaly görnüşleriniň häzirki döwürde iň ýörgünli görnüşe öwrülmeginde-de şahyryň uly hyzmatlary bar. Olarda baý, döwrebap mazmuny gyzykly, özüne çekiji edip suratlandyryp bolýandygyny täsin eserleriň mysalynda subut etdi. Saparmyrat Nyýazowyň şygryýetinde täze-täze çeperçilik tapyndylaryny, erkin goşgy düzülişiň baý çeperçilik mümkinçiliklerini görmek bolýar.
Dessan görnüşiniň geçmişde halk arasynda nähili ýörgünli, uly meşhurlyga eýe bolandygy hemmelere mälimdir. Emma Rus birleşik döwründe halkyň bu söýgüli edebi görnüşine — dessanlara ýeterlik üns berilmedi. Has takygy, dessan döretmeklik bes edildi. Aslyýetinde welin, dessanlar türkmen edebiýatynyň özboluşly beýik tapyndysydyr.
Saparmyrat Nyýazow Mähribanlarym atly şygyrlar hem kyssalar kitabynda halkymyzyň söýgüli dessan görnüşine ýüzlendi we onuň täze nusgasyny okyjylara peşgeş berdi.