TARYHDA BU GÜN

TARYHDA BU GÜN

30-NJY ÝANWAR

1933-nji ýylyñ 30-njy ýanwary
Adolf Gitler Germaniýanyñ Döwlet Baştutany Boldy

Nasional Sossialist Nemes Işçi partiýasynyñ esaslandyryjysy we başlygy Adolf Gitler 1933-nji ýylda Germaniýanyñ premýer-ministri wezipesine bellenildi. Gitler Germaniýada I Jahan Urşundan soñ ýüze çykan Uly Durnuksyzlykdan güýç gazandy. Durmuşa geçiren propogandalary aşaky we orta gatlagyñ ykdysady isleglerine umyt berýärdi. Mundan başga-da bir derejede milletparazlyk, anti-semitizim we anti-kommunizmi wada berýärdi. Ykdysadyýetiñ täzeden dikeldilmegi, täze goşun, totalitar we faşist bir reźim bilen Gitler rewizýonist daşarky syýasat ýöredip Ýewropanyñ uly bölegini we Aziýanyñ bir bölegini basyp aldy. ABŞ-nyñ II Jahan Urşuna soýuzdaş döwletleriñ hatarynda girmegi we Gyzyl Goşunyñ hüjüme geçmegi bilen Nemes goşuny yza çekilip başlady. Sowet güýçleriniñ 1945-nji ýylyñ 23-nji aprelinde Berline girmegi bilen III Reýhiñ ýkyljakdygy aýan boldy. Soýuzdaş güýçler tarapyndan eýelenen Berlinde Gitler aýaly Ewa Braun bilen ýerzeminde 1945-nji ýylyñ 30-njy aprelinde öz janlaryna kast etdiler. 1945-nji ýylyñ 7-nji maýynda Alfred Jodlyñ gol çeken boýun egme resminamasy bilen Faşist Germaniýa ýykyldy.

1938-nji ýylyñ 30-njy ýanwary
Islam Karimow Dünýä Indi
 
Islam Abduganiýewiç Karimow 1938-nji ýylyñ 30-njy ýanwarynda Samarkantda eneden doguldy. Karimow ýaşlykda çagalar öýünde terbiýelendi. Ol Taşkentde mehanika hünärmenligi we ykdysadyýet ugurlarynda bilim aldy. 1964-nji ýylda Kommunist partiýanyñ agzasy boldy. Döwlet edarasyna geçmezden ozal uçar senagatynda hünärmen bolup zähmet çekdi. 1983 we 1986-njy ýyllaryñ aralygynda Maliýe ministri we premýer-ministriñ orunbasary wezipelerini ýerine ýetirdi. 1989-njy ýylda Özbegistan SSR-nde Kompartiýanyñ Birinji Sekretary bellenildi. 1990-njy ýylyñ 24-nji martynda bolsa Özbegistan SSR-niñ Ýokary Sowetiniñ başlyklygyna saýlandy. Ol bu döwürde Sowet respublikalarynyñ garaşsyzlygy ugrunda göreşdi we 1991-nji ýylyñ 31-nji awgustynda Özbegistan garaşsyzlygyny yglan etdi. Karimow häzirki wagtda Özbegistanyñ prezidentidir.
 
1948-nji ýylyñ 30-njy ýanwary
Mahatma Gandi Öldürildi
 
Hindistanyñ Ruhy lideri Mahatma Gandi 1948-nji ýylyñ 30-njy ýanwarynda Täze Delide ýerleşýän Birla Bhawanyñ howlusynda agşam seýline çykan wagtynda öldürildi. Bu jenaýaty amala aşyran Nathuram Godse Hindu Päkistana öwezdolum tölenmegini kabul eden Gandiniñ Hindistana zyýan berýändigini öñe sürýän bir radikaldy we iñ radikal toparlaryñ biri bolan Hindu Mahasabha bilen aragatnaşygy bardy. Günorta Afrika we Hindistanda birnäçe gezek tussag edilen lider 1942-nji ýylda Iñlislere açyk çakylyk üsti bilen Hindistandan gitmeklerini talap edipdi. Mohandas Karamçand Gandi hakykat we erbetlige garşy aktiw, ýöne güýç ulanmaga garşy çykýan göreş bilen baglanşykly Satýagraha pelsepesiniñ hem gurujysydyr. Bu pelsepe Hindistany garaşsyzlygyna gowuşdyrdy we bütin dünýäde raýatlyk hukugy we azatlyk goragçylaryna ylham çeşmesi bolupdy.
 
1923-nji ýylyñ 30-njy ýanwary
Türk-Grek Ilat Çalşygy
 
Türk-Grek Ilat Çalşygy 1923-nji ýylda gol çekilen Lozan ylalaşygyna goşmaça protokola laýyklykda Türkiýedäki Rumlaryñ Gresiýa, Gresiýadaky Musulmanlaryñ Türkiýä mejbury göçüş prosesine berlen atdyr. Bu ilat çalşygynda 1 500 000 bilen 2 200 000 töweregi Rum Gresiýa, 350 000-500 000 töweregi Türk Türkiýä göçüp gelipdi. Türkiýede diñe Istanbul şäheri bilen Gökçeada we Bozjaadada ýaşaýan Rumlar, Gresiýada bolsa diñe günbatar Trakýada ýaşaýan Türkler bu ilat çalşygynyñ daşynda tutlypdy. Mejbury ilat çalşygy hem Gresiýa, hem-de Türkiýäniñ ykdysadyýetine takmynan 20 ýyllap dowam eden agyr krizisiñ ýüze çykmagyna sebäp bolupdyr.