JELALEDDIN HAREZMŞAH

JELALEDDIN HAREZMŞAH
 
Ömri boýunça söweşmekden, duşmana gylyç salmakdan we ýurduny goramakdan başga zat bilmedik deñsiz-taýsyz bir hökümdar, abraýly bir esger: Jelaleddin Harezmşah...
 
Doglan senesi häzirki wagtda hem nämälim bolan Jelaleddin Meñgüberdi Harezmşah Harezmiñ hökümdary Alaeddin Muhammet we Aýjäjek Hatynyñ iñ uly ogly bolup dünýä indi. Maşgalasy onuñ bilimine görlüp-eşidilmedik derejede üns berip, Hytaýdan mugallymlar getirdip ogullarynyñ üstünde kökenek gerdiler.
 
Jelaleddin Harezmşah kämillige ýetensoñ Gaznanyñ hökümdary bolup kakasy bilen ýörişlere çykdy. Sözüni çekinmän aýdýan häsiýeti bilen we dolandyryjylyk sungatdaky ukyby bilen az salymda tagtyñ iñ esasy mirasdüşeridigini subut etdi.
 
Syrderýadan Tigr ýakalaryna çenli soran Harezmşalar döwletiniñ iñ uly meselesi Çingiz Han we onuñ eýmenç goşunydy. Çingiz Han bilen kakasy Alaeddin Muhammet ilki bir parahatçylyk ylalaşygyna gol çekseler hem bu ýerleriñ iki uly döwlet üçin söweş meýdanyna öwrüljegi bellidi.
 
1216-njy ýylda Çingiz Hanyñ oglunyñ serkerdeligindäki Mongol goşuny Samarkanta tarap süýşüp başlady. Goşunyñ sag ganatyna baş bolan Jelaleddin Harezmşahyñ gaýraty bilen Mongol goşuny yza serpikdirildi. Bu ýeñlişe gaharlanan Çingiz Han 200 müñ adamdan ybarat goşunynyñ başynda durup dört ýyl soñ Samarkanty zabt etdi.
 
Alaeddin Muhammet goşunyny yza çekip ilki Yraka, ol ýerden bolsa Abuskan adasyna gaçyp atdy. Kiçi oglunyñ we ejesiniñ Çingiz Han tarapyndan tussag edilendigini öwrenip gaýgy-hasratyndan öleninde ýanynda diñe Jelaleddin Harezmşah bardy.
 
70 urşujysy bilen ýurduna gaýdyp baran Jelaleddin Harezmşahy halk uly söýgi bilen garşylady. Az wagtda ýygnan 10 müñ atly esgerden ybarat kiçijek ýöne täsirli goşuny bilen Mongol imperiýasyna uruş yglan etdi.
 
Hökümdaryñ gaýduwsyzlygyny gowy bilýän Çingiz Han ýaş hökümdaryñ üstüne “ýeñilmez noýan” lakamly serkerdesini iberdi. Harezmşah goşuny Kabylyñ golaýlarynda Mongol goşunyny köp kynçylyk çekmäñ ýeñmegi başardy.
 
Çingiz Han Jelaleddin Harezmşahyñ garşysyna bu gezek indi öz goşuny bilen çykdy. Iki goşunyñ ençeme sagata çeken söweşinde Harezmşalar ýeñildi, ýöne at üstünde we ýalañaç gylyç bilen söweşmäge dowam etdi we Çingiz Hanyñ aljyraññy garaýyşlary bilen atyny Sind derýasynyñ sowuk suwlaryna goýberdi.
 
3 ýyl soñ Kirmana dolanyp bardy we döwletini täzeden ýygnamaga başlady. Tizlik bilen Töwrizi we Tbilisini eýeläp Bitlisdäki Ahlat galasyny hem ýykansoñ Anadolu Seljuk döwleti bilen arasy açyldy.
 
1230-njy ýylda Erzinjanda bolup geçen Ýassyada söweşinde goşuny derbi-dagyn edilen Jelaleddin Harezmşah özüne gelmäge maý tapmanka öñ ondan ýeñilen “ýeñilmez noýanyñ” ar alyş ody bilen eden hüjümlerine sezewar boldy.
 
Töwrizden aýrylyp Diýarbekire giden Jelaleddin Harezmşah 1231-nji ýylyñ 15-nji awgustynda geýen gymmatbaha bir possuny aljak bolan bir ogry tarapyndan hanjarlanyp öldürüldi.
 
Dessanlara meñzeýän hekaýasy bütin Türk dünýäsinde rowaýatlara öwrülen Jelaleddin Harezmşanyñ alyp baran abraýly göreşiniñ yzlary henizlerem adamlara ylham bermäge dowam edýär...