Oglanlygym hakynda.

UZAGA ÇEKEN OGLANLYK

«Entek oglan bolýaň» diýseňem hakyň bar. Çünki, aklym kesýär, altmyş ýaşla-da oglan bolýaň diýse agasynyňky dogrudyr. Oglan diýmek beýle-de dursun, käýýemäge-de, urmaga-da, agamsyň hakyň bar. Saňa «siz» diýip ýüzlenip, garşyňa gitmejek boldum. Pikirimi aýdaryn, haçanda aýt diýseň, ýa-da seniň ýeriňe aga bolamda diýdim içimden. «Giç bolmazmy?» diýip, şeýtan böwrüme dürtekläbersin. «Hiçden giç ýagşy» diýilýär. Belki, irdenem giç ýagşydyr. «Keýmir kör iliniň öňüne düşüp, Nedir şaň ýanyna baranda ýigitdi» diýdiler. Ýigitdi, emma iliniň öňüne düşüp biljek ýigitdi. Iliniň öňüne düşüp biljegi bolsa, ýigikä-de diňlärler. Ýöne Keýmir körem ilki agalaryny diňländir, soň ýeri gelende sözländir.
Agalaryň öňünde sessiz oturmak dymmak däl, diňlemek. Içiňde gaýnap duran sözleriňi ýuwudyp, diňlemek. Agalaryň sözüni bölmezlik, agalaryň sarpasyny saklamak. «Ýaş beýni, belki bir üýtgeşik zat aýdar» diýip, seni diňlemäge duranlarynda tamany ödär ýaly, öz közüňe özüňi bişirmek diýip düşündim.
Bir gezek agam maňa: «Daşlary ýaryp, gaýnap çykgyn. Ýöne wulkan bolmagyn, tereň suwly çeşme bolgun» diýipdi. Şondan bärem bilip ýören zadyma – gany gyzmalyk etmegiň hiç kime peýdasynyň ýokdugyna has çuň göz ýetirdim. Arman...
Ýene bir gezek bir ýaşuly birine baha berende «Oglanka-da, atan kenegi boş geçmezdi» diýdi. Şondan bärem ilki «kenegimiň» boş geçmezliginiň pikirini etdim hem kakamyň «Gylguýruk geçensoň eliňdäki tüpeňiň peýdasy bolmaz» diýenini ýatladym ýördüm. Günler bolsa, gylguýrukdanam çalt uçýar. Ýene içimden: «Şu günki aýdylmaly sözüň şu gün aýdylmagy gerek. Ertir düýnüm hakynda armanly gürrüň edenimden, şu günüm hakynda armandan çykyp aýdasym gelýär» diýdim. Ýene-de tereň suwly çeşme ýadyma düşdi, içimde bolsa wulkan...
Agam, käýýeseňem hakyň bardyr, ursaňam. Patadan öň, Pirinden şarpyk almaga gelen, soň onuň hyrkasyny geýmäge mynasyp bolan mürit hakynda eşdipdim. Ol aňymdan çykanok hem öz-özüme sowal berýän, men haýsy halypamyň ýanyna ýaňagymy tutup bardym? Haýsy halypam dersini şarpykdan başlady, eger durmuşy hasap etmesem? Belki durmuşdan ýokarda halypa-da galan däldir? Depämden guş uçup gitse-de, yzyndan seredip galýan hem bir ýaşulyň «Göwnüňe zat getirme, oglum, uçan guşdan per azmaz» diýeni ýadyma düşýär.
Bir günem büdredim. Burnum, eňegim, gaşlarymyň üsti gök-ala. Elime direnibem ýetişmedim. Büdrärin gorkymam ýokdy. Öňümde ýatan daşy görmändirin. Gelip ýerden galdyrdylar. Ýüzümi ýuwdum. Dişlerimiň döwülmänine şükür etdim, burnumyň süňkem abat. Gije çekdim azaryny. Ýüzüme seredip «Näme boldy?» diýenlere «Emgegimdir-dä, büdräýdim» diýdim. Büdremeýän barmy, büdremejek barmy? Özi gorasyn...
Agam şonda maňa näme diýdi, ýadymdan çykanok:
«Bu rowaýaty eşdenem, okanam bolmagyň mümkin. Möwlanaň mesnewisi. Bir şägirt halypasynyň ýanyna baryp:
-Maňa-da özüň ýaly guş-gurtlaryň, töwerekdäki janly-jandarlaryň diline düşmegi öwretsene.
-Ol saňa agyr geler, zyýana galarsyň.
-Bolmanda gapymdaky it bilen horazyň diline düşüner ýaly et, şunça ýyl şägirdiň boldum.
-Bolýar...
Ol gapysyndaky iti bilen horazynyň diline düşünip başlapdyr.
- Horaz dost, seniňki hezil, däne tapmasaň, daş çokýaň, petekäňe bir zatlar atýaň.
- Ala köpek, senem zady gaýgy etme. Ertir hojaýynyň aty öljek, maslygyndan doýarsyň.
Muny eşden adam, derrew atyny bazara çykaryp, geçen ýerine satypdyr. Ertesi horaz bolýan zatlary geň görüpdir hem ýene ite göwünlik beripdir.
- Ala köpek, bilmedim neler boldy? Ýöne sen zady gaýgy etme. Iki günden hojaýynyň gowy görýän gyrnagy öljek, sadakasynda doýarsyň.
Muny eşiden adam gyrnagynam, hernäçe gowy görse-de, bazara çykaryp satypdyr. Bolýan zatlara horaz has hem haýran galypdyr. Mundan öň maňa gelen habarlar ýalňyş bolmaýardy, bir üýtgeşikli-gä bar diýip içini gepledipdir. Barha hyňranmasy artýan köpegi ýene köşeşdiripdir:
- Men-ä näme diýjegimi bilemok. Ýöne sen gaharlanma. Ertit hojaýynyň özi öljek. Ogullary myrasyny paýlaşyp, uly sadaka berjekler. Senem aç garnyňy ýazarsyň – diýipdir.
Muny eşiden hojaýyn näme alaç etjegini bilmän piriniň ýanyna ylgapdyr. Pir:
- Bu ýerde mendenem, hiç kimdenem saňa kömek ýok. Atyň ölmelidi, sen ony satyp goýberdiň. Gyrnagyň ölmelidi, sen onuňam jynazasyny gapyňdan ugratmadyň. Atylan ok daşdan gaýtmaýar. Ertir ol ok saňa degjek. Atyňy satmadyk bolaňda, onuň ölmi soňky belalalary başyňdan sowjakdy. Gyrnagyň gapyňda ölenem bolsa, ajal oky esli salym senden sowa geçjekdi. Kiçijik belalaryň uly belalary dep edýändigini bilmeýärmidiň näme?..
Ine, şeýle inim. Ýykylanyňa gynanma, has uly belalar senden sowlandyr, inşallah...»
Men bu rowaýaty okapdymam, birnäçe gezek eşidipdimem. Emma, ol özüm hakyndadyr diýip pikirem etmändirin. Görsene, okamakdanam, eşitmekdenem peýda ýok eken. «Bu näme üçin beýle bolýar?» diýip soradym, agamdan. «Süýtde agzyň bişsedi, suwy üfläp içerdiň» diýdi agam. Men günleriň gylguýrukdanam çalt geçýänini aýtdym. Ol: «Şeýle bir mekana bararys, wagt bolmaz. Wagtyň bize geregem bolmaz. Bizem wagta gerek däldiris. Çünki biz onuň täsirinden çykandyrys. Soralar, jogap bermelidiris. Soralsa-da, hemmesi bellidir o ýerde. Bu, hasap soralmak däldir, edenleriňi boýnuňa goýmakdyr» diýdi.
Doly düşünmesemem sesimi çykarmadym. Bu düşünmeýäniň dymmagydy. Agamam sesini çykarmady. Soňundanam: «Tä düşünýänçäň sesiňi çykarma. Düşüneňsoň welin, özüňi diňletjek bol» diýdi.
Agam, bu gün ýeriňe aga boldum. Aýdanlaryňa-da düşündim. Arman, öz düşünenjelerimi düşündirmek maňa kyn düşýär.