12nji yanwar - Hatyra Güni

Jayy jennetde bolsun! Amin!

Bash egyaris watan goragchy shehitlerine. Ebedi yatlarys watan gahrymanlaryny.

Yurduny gorap olmekden has belent is barmyka shu dunyade? Yokdyr megerem... Yatan yerleri yagty bolsun, shehitlik derejeleri bilen bize-de shepagat elini uzatsynlar ensh.

Yatlama gununde edilen doga dilegler olen yitenlerin ruhyny bagsh edilsin! Yatan yerleri yagty Jennetden orunlary bolsun Allajan! Kabul bolsun doga dileglerimiz ..

yatan yerlerı yagty bolsun

Watanyň abraýy üçin edýän her bir işimizde, okuwymyzda biziň yhlasymyzyň, görkezmeli gaýratymyzyň näçe derejede bolmalydygyny biz ata-babalarymyzyň ýigrimi bäş okuň öňünde durmaga döz gelip bilişlerini ölçeg edinip kesgitlemelidiris. Biz hem edil ata-babalarymyz ýaly hatyrasy tutulmaga mynasyp adamlar bolup ýaşamalydyrys. Biz parahatçylykly, asuda günlerde Watana şan-şöhrat getiren zähmet gahrymanlary bolmalydyrys.
Şu setirlere ýene bir gezek ünsüňizi çekmek isledim. 

kabul bolsyn yatan yerleri yagty bolsyn.

jack:
basga bir chesmeden alynan maglumat,

Gökdepe urşunyñ öñüsyralaryndaky urslarda kese ýerli basybalyjylaryñ garşysyna köplenç birleşip bilenem bolsalar, dürli türkmen tire-taýpalary bu gezek özara düşünişibem, birleşibem ýetişmändirler.

Munuñ esasy sebäpleriniñ biri: bu gezekki gelen duşman öñkülerden has mekir, has güýçli we has taýýarlykly bolup cykypdyr. Rus basybalyjy goşunlary döwrebap ýaraglanan we nyzamly söweş tälimini alan güýçlerdi. Onsoñam rus goşunlary türkmen topragyna gözi ýok ýaly çozup giräýmändirler. Türkmenistana çozup girmezden has öñ rus hökümeti birnäçe onýyllyklaryñ dowamynda türkmen topragyndaky ýerli ýagdaýy, bu giñişligiñ geografiýasyny, etnografiýasyny, türkmenleriñ ýaşaýyş obrazyny, türkmen tire-taýpalarynyñ özara gatnaşyklaryny, oñşuklaryny asaklykdan jikme-jik öwrenip gelipdir. Russia bu wagta çenli eýýäm Türkmenistanyñ daş-töweregini basyp alypdyr. Kawkaz, Gazak we Gyrgyz sähralary, özbek hanlyklary rus patyşasyna boýun egdirilipdir. Mundan başga-da ruslar has öñräkden bäri birnäçe türkmen tire-taýpalary bilen garynja gatnawyny ýola goýupdyrlar. Hazar deñziniñ kenarynda ýaşaýan türkmenler bilen ir döwürden bäri söwda aragatnaşyklaryny etseler, beýleki käbir kiçiräk taýpalaryñ wekillerine olary goñşy döwletleriñ çapawulçylygyndan we öz güýçli kowumdaşlarynyñ süteminden goramagy wada edipdirler. Şeýdibem olar gyzza-gyzza gelende türkmenleriñ başyny birikdirip bilmezligi üçin öñünden ähli zerur çäreleri görüpdiler.

Türkmenleri halkara derejesinde izolirlemek boýunça-da rus patyşa hökümeti ähli görmeli çäreleri görüpdir. Türkmen topragynda harby hereketler başlansoñ, türkmenler goñşy ýurtlardan ozalkylary ýaly azyk-da, ok-ýarag-da, gaýry goldawy-da alyp bilmez ýaly edilipdir. Bu goldawy söweş hereketleri başlansoñ, olar öz goñşularyndan mugtuna almag-a däl, hatda pul dökübem alyp bilmändirler! Sebäbi rus hökümeti has öñräkden munuñ çäresini görüpdir. Eýranyñ araçäge ýakyn ilatyndan başda az-owlak azyk, Hywa bazaryndan az-owlak ok-ýarag alyp bilen-de bolsalar, rus hökümetiniñ berk basyş görkezmegi netijesinde göñşy döwletler öz serhetýaka ilatyna türkmenlere azyk, ok-ýarag satmagy gadagan etmäge mejbur bolupdyrlar. Eýrandaky rus ilçisiniñ bu ugurda Eýran patyşasyna nähili diplomatik gysyşlary görkezendigini taryhy faktlar tassyklaýar.

Europa ýurtlaryndan türkmenlere açyk ýa-da ýaşyryn goldaw berip biljegi diñe Beýik Britaniýady. Çünki Beýik Britaniýa korollygy dünýäniñ bu künjünde Rus patyşasy bilen bäsdeşdi. Hindistan we Owganystan Beýik Britaniýanyñ gol astyndady. Londonyñ indiki göz dikýäni – türkmen topragydy. Şonuñ üçinem iñlis emissarlary assyrynlyk bilen türkmen han-begleri bilen duşuşýardylar we olary başardyklaryça rus başybalyjylarynyñ garşysyna urşa gylawlandyrýardylar. Beýik Britaniýanyñ emissarlary öz döwletleriniñ adyndan gürläp, Londonyñ ruslaryñ türkmen topragyny basyp almaga edýän synanyşyklaryna uzak çydam edip bilmejegini ýañzydýardylar we ýarag, goşun kömegini wada berip, kömege, hoş söze mätäç türkmenleriñ agzyny suwardýardylar. Ýöne gyzza-gyzza gelende, olar türkmenlere hiç bir kömek berip bilmediler. Sebäbi bu töwerekde olaryñ harby güýji rus goşunlary bilen açyk çaknyşardan has azdy. Şonuñ üçinem Beýik Britaniýanyñ türkmenlere beren ikiýüzli wadasyndan dänmegi üçin Rus hökümetiniñ halkara arenasynda Londonyñ garşysyna eden ujypsyzja işleri-de ýeterlik boldy. Iñlisler türkmenlere ýardam bermekden el çekdiler.

Netijede rus basybalyjylary türkmen topragyna çozup girenlerinde türkmenleriñ töwerek-daşy çäklenen bolup çykdy we olar öz topraklarynyñ garaşsyzlygy ugrundaky urşy halkara derejesinde izolirlenen ýagdaýda alyp barmaly boldular. Onsoñ diñe öz güýçlerine bil baglaýmasalar, türkmenlerde başga dagy alaç galmady.

Elbetde, bu ýagdaýda ýurduñ öz içinde berk ylalaşygyñ bolmagy zerurdy. Eýsem agzalan döwürde dürli türkmen tire-taýpalarynyñ arasynda oñşuk barmydy?

Elbetde, oñşuk bardy. Kesekiniñ malyna göz dikýän ýek-tük ogry-jümri bolaýmasa, agzalan döwürde türkmen tire-taýpalary biri-birini talap ýa-da biri-biri bilen urşup-çapyşyp ýörenokdylar. Ýöne tire-taýpalaryñ arasynda köneden gelýän käbir territorial dawalar, bäsdeşlikler, dartgynlylyk bardy. Bu-da keseden gelen islendik basybalyja, eger mekirlik bilen ulanyp bilse, ýurdy bakna etmek üçin tapylgysyz zatdy.

Rus hökümeti türkmen tire-taýpalarynyñ arasynda höküm sürýän bu dartgynlyklary öñden öwrenip gelýärdi. Netijede uzak wagtyñ taýýarlygyndan soñ rus basybalyjylary türkmen topragyny basyp almak ýolunda ýeke-täk güýçli päsgelçilik bolup durýan – ýurduñ merkezi böleginde ýaşaýan iñ kuwwatly teke taýpasy diýen karara geldiler. Galan türkmen tire-taýpalaryny aldaw, berim-peşgeş, hajyk-hujuk bilen öz taraplaryna çekip biljekdiklerine olar göz ýetirdiler. Bu ugurda olaryñ ökde içalylary-da öñräkden bäri türkmen topragynda iş görýärdiler. Syýahatçy, täze giñişlikleri öwreniji alym bolan bolup gelýänleriñ arasynda harby içalyçylygy syýahatçylyk, alymlyk käri bilen deñ derejede ýöredýänler gyt däldi. Olar rus hökümetini ýerli ýagdaý, türkmen tire-taýpalarynyñ özara gatnaşygy, oñşuklary, uruş baslansa orta çykaryp biljek harby güýçleri barada gizlin maglumatlar bilen bol-elin üpjün edýärdiler. Netijede rus hökümeti 1879 ýylda general Lomakiniñ ýolbaşçylygyndaky ullakan goşun bölümini türkmen topragyna ýollady. Bu goşunyñ esasy zarba urujy güýji-de hut merkezi Türkmenistanda ýaşaýan tekeleriñ garşysyna gönükdirilipdi.

Wakalaryñ ösüşi tiz wagtdan basybalyjylaryñ öñden eden çakyny tassyklady… Rus goşunlary guramaçylykly garşylyk görmezden, Hazarýaka türkmenleriñ üstünden añsatlyk bilen geçdiler. Türkmenleriñ esasy gurmaçylykly harby güýçlerini çym-pytrak edýänçäler ilatyñ galan bölegini öz taraplaryna çekmek üçin olar ellerinde baryny edýärdiler: kimsäni gorkuzsalar, kimsäni berim-peşgeş bilen satyn alýardylar.

Basybalyjylar ol döwürde dürli türkmen tire-taýpalarynyñ biri-birinde üzñe, tapawutly şertlerde ýaşaýanlygyndanam peýdalandylar. Hazarýaka türkmenleri bilen özara peýdaly söwdany ýola goýsalar, Nohur taýpasynyñ wekillerine olary tekeleriñ gysyşyndan goramagy wada berdiler. Ençeme beýleki ownuk tire-taýpalaryñ han-beglerine Ak patyşanyñ gullugynda dursalar, onda günleriniñ has gowy boljakdygyny aýdyp, olara gymmatbaha halat-serpaýlary ýapdylar. Salyr, saryk, alili taýpalarynyñ hanlaryna olary diñe bir eýran, owgan hanlarynyñ çapawulçylygyndan däl, eýse güýçli goñşy taýpalaryñ gysyşyndan-da gorajakdyklaryny aýtdylar. Garaz, rus basybalyjylary tüýs şol “Agzyny alart-da, höküm sür” diýen ýörelgä eýerip, türkmen tire-taýpalarynyñ öz garşylaryna agzy birikmez ýaly etdiler.

 Diñe bular bilenem oñman rus hökümeti tekelriñ öz güýjüni-de ikä bölmek üçin belli bir çäreleri görüpdirler. Edil rus goşunlarynyñ türkmen topragyna çozup girmeginiñ öñ ýanynda teke taýpasynyñ başyny doly birikdirip, söweşe başarjañl ýolbaşçylyk edip biljek uly söweş tejribeleri bolan batyr we zehinli serkerdeler Gowşut hanyñ hem-de Nurberdi hanyñ gümürtik ýagdaýda wepat bolmaklary böwrüñi diñletmän duranok...

Taryhda yzyña dolanyp bolsady ekip bolanok diýilse-de, bir esasly çaklamany orta atmazlyk mümkin däl. Eger Nurberdi han bilen Gowşut hanyñ birden biri diri bolanlygynda-da, rus basybalyjylaryna garşy XIX asyryñ ahyrynda tutaşan urşuñ netijesiniñ düýbünden başgaça gutarmagy ahmaldyr. Diñe bir bütin teke taýpasynyñ däl, eýse ondan öñki söweşlerde esasy türkmen taýpalarynyñ başyny birikdirmegi başaran, harby taýdan ukyply, külli türkmeniñ içinde batyrlygy we parasatlylygy bilen tanalýan bu iki serkerdäniñ diñe bir agzalan uruşda üstün çykmak däl, eýse ýakyn ýyllarda merkezleşen türkmen döwletini döretmek mümkincilikleri-de bolman durmandyr. Emma olaryñ “wäh” diýlen ýaly biwagt ölümi welin, geljekki ganly ýeñlişe, türkmen topragynyñ kolonial baknalyga düşmegine ýol açypdyr.

Sebäbi şondan soñ ne Ahalda, ne-de Maryda umumy ykrar edilen serkerde galypdyr. Tekeler Gökdepe urşuna belli bir meşhur serkerdesi bolmazdan girişmeli bolupdyrlar. Göwrümi giñ, parasatly, uly uruşlarda tejribe toplan serkerde bolmansoñ, galanyñ goragy ahyrsoñunda adaty alaman serdarynyñ eline geçipdir. Partizançylyk urşuna ökde alaman serdary Dykma Gökdepe galasynyñ goragyny harby sungatyñ bu ugruna laýyk derejede guramagyñ hötdesinden gelip bilmändir. Bu-da tiz wagtdan öz agyr netijesini beripdir. Galany goraýjylar we bu ýere göçürilip getirilen parahat ilat rus basybalyjylarynyñ ýagdyrýan top oklarynyñ gündelik ardurja nyşanasyna öwrülipdirler. Dyngysyz ýagdyrylýan top oklaryndan gizlenere ýer tapylmandyr. Tamdyra çörek ýapýan aýallar-da, oýnap ýören çagalar-da, edermen urşujylar-da çagba ýaly ýagýan top oklarynyñ tötänleýin gurbanlaryna öwrülipdirler. Ýagdaý gün-günden kynlaşyp, ýitgiler ummadan çykypdyr. Gabaw uzaga çekdigiçe duşmanyñ toplary galanyñ içindäki ilata has uly zyýan ýetiripdir. Dyngysyz ýagdyrylýan top oklary galanyñ içine ýygnanan ilatyñ gyssagara gazan ýerkümelerini ýumrup, adam pidalaryny has-da artdyrypdyr. Soña baka wepat bolanlaryñ jesetlerini depin etmäge-de ýetişmändirler. Jaýlanylmadyk jesetler öýün-öýün bar eken.

1881 ýylyñ 4-den 5-nji ýanwaryna geçilýän gije galany goraýjylar basybalyjy rus goşunlarynyñ garşysyna iñ soñky gezek gijeki hüjüme gidipdirler. Galany goraýjylardan düzülen meýletinçiler aýsyz gijäniñ garañkylygyna duwlanyp, rus garymlarynyñ üstüne batyrgaý dökülipdirler. Ýöne türkmenleriñ bu söweş emelini eýýäm gowy öwrenip ýetişen rus goşunlary bu gezek gapyl galmandyrlar, aljyramandyrlar. Olar ilkagşamdan öz söweş garymlaryndan çykyp, birnäçe ädim yzda garaşyp ýatypdyrlar. Haçanda çozup gelen türkmen esgerleri elleri ýalañaç gylyçly ”ýa alla!” diýip, garymyñ içine bökenlerinde, duşmanlar añyrdan gelip, olaryñ üstlerini basypdyrlar we ýokardan atyp başlapdyrlar…

Duşmany gapyllykda basmaga gönükdirilen hüjüm agyr şowsuzlyga uçrapdyr. Söweşiñ netijesi diýseñ aýylganç bolupdyr. Galany goraýjylar bu çaka çenli çekmedik iñ agyr ýitgilerini çekipdirler. Müñe golaý türkmen esgeriniñ jesedi söweş meýdanynda galypdyr. Meýletin hüjüme gidenleriñ arasynda erkek eşigini geýen eli gyrkylykly aýal-gyzlar-da bar eken. Olaryñ-da käbiri edil erkekler ýaly şol gije söweşde wepat bolupdyrlar. Gijeki çozuşa gatnaşanlaryñ diri galanlary yzlaryna, gala gaýdyp gelenlerinden soñ, paltalary daşa degen türkmenler şol gije iñ soñky gezek uly maslahata ýygnanypdyrlar. Maslahat tukat hem sussy pes ýagdaýda geçipdir.

Galanyñ goragyny dowam etmelimi ýa-da etmeli däl diýen sorag maslahata gatnaşanlaryñ öñünde keseripdir. Şonda bu gijeki söweşde 300 çemesi adamsyny ýitiren Marydan gelen goşunyñ serdarlary mundan beýläk galanyñ içinde galmak – ajalyña el bulamakdan başga zat däl diýipdirler. ”Bu çaka çenli biz duşmanyñ üstüne gije çozup, olaryñ üstüni gapyllykda basýardyk. Şonuñ üçin gije olar bizden asgyn gelýärdiler, bizden gorkýardylar. Ýöne indi duşman biziñ bu söweş tärimizi öwrendi. Netijesinem görýäñiz: müñe golaý adamyñ jesedi meýdanda galdy. Gündiz açyk çaknyşardanam biziñ ýaragymyz ejiz. Olaryñ elinde suw ýaly ýarag bar, hyrly däl. Olar bizi garagörnümden tüpeñläp bilýärler. Diýmek, bize näme galýar – diñe oglan-uşagy, aýal-ebtady gije gumuñ içi bilen Tejene, Mara ýollap, özümize-de guma çekilip, duşman bilen gaça uruş etmek galýar.”

Emma ikinji Gökdepe urşy başlanmazynyñ öñ ýanynda ruslaryñ peýdasyna içalyçylykda we dönüklikde aýyplanan Dykma serdar galany taşlap, guma çekilmeli diýen teklip bilen düýbünden ylalaşmandyr. Megerem, ol munuñ bilen ylalaşybam biljek däldi. Sebäbi galany taşlap gitmeli diýse, ýene-de dönüklikde aýyplanmagyndan heder eden bolsa gerek?.. Şonuñ üçinem ol galanyñ içinde galyp uruşmagyñ tarapyny tutupdyr. Bu wagta çenli eýýäm galanyñ goragy Dykma serdaryñ eline gutarnykly geçensoñ, ýerli han-beglerden känbir onuñ garşysyna çykyp bileni bolmandyr. Gurbanmyrat işan bilen Kerimberdi işan bu jedelde Dykma serdary goldapdyrlar we çagalary, aýal-ebtatlary galadan çykaryp, gije Tejene, Mara gaçyrmaly diýen teklibe kes-kelläm garşy bolupdyrlar. Olar: ”Galanyñ içinde oglan-uşagy, aýallary bolmasa, ýigitlerimiz öñküsi ýaly dyzmaç urşmaz” diýipdirler.

Bu günki gün, dynçlykda örän kelte bolup görünýän bu akyl edil şol wagt maslahata gatnaşanlaryñ köpçüligine kelte bolup görünmändir. Sebäbi urşuñ öz kadasy bar, ”ölmelimi ýa-da almaly”, ”ýa almaly, ýa ölmeli” diýlen ýagdaýda hereket edýän adamlara hemme zadyñ añrysyny-bärisini ölçermek, ýedi ölçäp, bir kesmek kyn. Netijede bu agyr hem tukat maslahatda Gökdepe galasyna ýygnanan ilatyñ diri galan bölegini gutulgysyz abanyp gelýän aýylganç gyrgynçylykdan gutarmagyñ iñ soñky mümkinçiligi elden berlipdir. Munuñ günäkäri-de galanyñ goragyna gös-göni serdarlyk eden han-begler we olary goldan işanlardyr. Olaryñ zor salmagy bilen sowuk gyş gijesi geçen maslahat şeýle gazaply karara gelipdir: urşy galanyñ içinde galyp dowam etmeli. Galany iñ soñky demimize çenli goramaly! Alla bizlik bolsa, duşman galany böwsübem, bizi ýeñibem bilmez!

copy paste in jany sag bolsun

orsların ögnda doran ıng öle mellet turkmenlerdr.yaşasın ghahrman edermen tm mıllete👏

kab:
Yhlasly aga, özüňde-de maglumat bolsa goýuber, okardyk.

Yopty...biza Huday urupdyr öydyan...wabşe kellade gelmandir...köp-köp sag bolun....👍