Der we der mäzleri

Der - der mäzlerinden çykýan organiki maddalaryň we duzlaryň erginidir. Deriň bölünip çykmagy süýdemdirijileriň köpüsinde termoregulýasiýa (adamyň, gyzgyn ganly haýwanlaryň bedeniniň otnositel hemişelik temperaturasyny saklamaklyga gönükdirilen fiziologik prosesler) üçin hyzmat edýär. Şeýle-de der süýdemdirijileriň arasynda maglumat çalyşygynyň sosial-biologiki proseslerinde möhüm rol oýnaýar. Der arkaly feromonlar we biologiki aktiw maddalar geçirilýär. Adamda der mäzleriniň iň köp ýerleşen ýeri eliniň aýasy bolup, onuň 1 kwadrat santimetrinde 600 çenli der mäzi bolup bilýär.
Deriň ysy, subýektiň haýsy jynsa degişliligine we jübütleşmäge bolan islegine baglylykda, hem ýaramaz hem-de ýakymly bolup bilýär. Adatça sagdyn adamda ýaňy çykan deriň ysyny tapawutlandyryp bolmaýar diýen ýalydyr. Açyk bildirýän we özboluşly ys diňe wagtyň geçmegi bilen, haçanda bedende ýaşaýan (we egin-eşikdäki) bakteriýalar köpelip başlandan soň bildirip ugraýar.

Deriň düzümi
Deriň düzümi we mukdary gurşap alýan sreda baglylykda üýtgäp bilýär. Otag temperaturasynda adam bir gije-gündiziň dowamynda ortaça 400-600 ml der çykarýar. Yssy howanyň, şeýle hem agyr fiziki zähmetiň netijesinde onuň mukdary gije-gündiziň dowamynda 1.2 litr çenli ýetip bilýär. Deriň düzümine mineral çalyşygynyň önümleri, fosfatlar, hlorly kaliý, kalsiý duzlary, şeýle-de belok çalyşygynyň önümleri: moçewina, süýt kislotasy, peşew kislotasy, ammiýak, käbir aminokislotalar girýär.

Der bölünip çykyş funksiýasy
Daşky gurşawdaky howanyň temperaturasynyň ýokary bolmagy, ýylylygy kabul edýän deri reseptorlaryň gyjynmagyna we şonuň netijesindede refleksiň ýüze çykmagyna getirýär.
Der mäzleri bedeniň temperaturasyny kadalaşdyrmaklyga gatnaşýar. Bir litr der bölüp çykarmak üçin 2436 kDj sarp edilýär, we munuň netijesinde organizm sowaşýar. Pes temperaturada bolnanda der bölüp çykarmaklyk mese-mälim peselýär. Suw buglary bilen doýgun howada deriniň ýüzünde suwuň bugarmasy togtaýar. Şol sebäpden yssy we çygly ýerde bolmaklyk agyr geçirilýär.

Haýwanlarda deriň bölünip çykyşy
Guşlaryň derisinde mäzleri ýokdur. Olaryň organizmi has intensiw işleýär we ýokary derejede ösen dem alyş sistemalary arkaly sowadylýar. Şeýle-de der mäzleri bolmadyk (ýa-da juda az mukdarda bolan) süýdemdirijiler hem bar. Meselem, doňuzlar we towşanlar derläp bilmeýärler. It we pişiklerde (aýaklarynyň ýumşak ýerlerinde, burunlarynyň uçlarynda we juda az mukdarda gulaklarynda) der mäzleri pes derejede ösen bolup, olar öz organizmlerini agyzlaryny açyp we/ýa-da dillerini çykaryp sowadýarlar.

Der halk döredijiliginde
Der bilen bagly birnäçe atalar sözi bar: "derleseň derdiň çykar", "işle deriň damynça, dişle garnyň doýunça", " süýji bolýar ekip iýseň, maňlaý deriň döküp iýseň" we başgalar.