Sak (Soltanşa Atanyýazow)

Türkmenleriň we ençeme beýleki türki halklaryň gadymy ata-babalary bolan saklar biziň eramyzdan öňki müňýyllyklarda köp sanly göçme taýpalaryň birleşmesinden emele gelip, uly we güýçli halk derejesine ýetipdir. Olar biziň eramyzdan öňki VIII一IV asyrlarda Orta we Merkezi Aziýanyň (Orta Aziýanyň, Gazagystanyň, gündogar Türküstanyň) giň sähralarynda ýaşapdyrlar. Gadymy grek alymy Getodotyň ýazmagyna görä, biziň eramyzdan öňki III asyrda höküm süren Eýran şasy Dariýniň eýýamynda saklara dahlar hem diýlipdir. Ýewropa göçen saklar skif diýen at bilen bellidir. Bu etnonimiň köki hem sak sözündendir. Taryhdan mälim bolşuna görä, saklaryň bir bölegi mundan 2300 ýyl öň Türkmenistanyň territoriýasyna aralaşyp, Parfiýa döwletini döretmäge işeňňir gatnaşýar. Soňra bu saklar türkmen we beýleki türki däl we türki halklarynyň arasyna siňip gidýär, olaryň maddy we medeni durmuşynda, şol sanda etnonimiýasynda öçmejek yz galdyrýar. Meselem türkmen tire-taýpa atlary bolan sakar, saýat, saýynly, sakaw, zak, zyk, şag, şagal, şawmal, çaka, çakan, çakyr, ýaly ençeme etnonimler hut sak sözüniň gatnaşmagynda dörän atlardyr. Azerbeýjanyň, türk, gazak, gyrgyz, özbek etnonimiýasy barada-da ýagdaý şeýledir.
Ýewropa, orus we ençeme sowet alymlary saklary (skifleri) Eýran dilli halk hasap edýärler, emma türk alymlarynyň ählisi, azerbeýjan alymy G. Geýbullaýew, garagalpak alymy D. Aýtmuradow, geçen asyryň görnükli orus etnografy N. A. Bristow we beýlekiler saklaryň türk dilli bolandygyny belleýärler: saklaryň hemmesi bolmasa-da, olaryň belli bir bölegi türki dilde gepläpdir. Belki, Eýran dilli halklar bilen gatnaşanlary soňra bu dili kabul edendirler.
Saklary Eýran dilli halk hasaplaýan alym A. I. wan Windekens sak sözüni Parslaryň «it» manysyndaky seg, sek sözüne syrykdyrýar we bu etnonimi totemden dörän at hasaplaýar. Käbir adamlar bolsa bu adyň sak (sakçy, garawul) diýen türki sözden dörändigini ýaňzydýarlar. Sak sözüniň düýp köki barada D. Aýtmuradowyň çaklamasy üns bererliklidir. Ol bu gadymy türki halkyň sak/ şak diýen adyny «gamçy» «örülen saç» manysyndaky çagyk sözi bilen baglanyşdyrýar we ony «depesinde örülen saç goýýanlar» diýip düşündirýär. Dogrudan-da, şeýle saç goýupdyrlar. Hut ýaňy-ýakynlara çenli türkmen obalarynda depesi (ýa ýeňsesi) gulpakly oglanlary görmek bolýardy. Bu ýagdaý ata-babalarymyzyň şol gadymy däbiniň dowamydyr. Eger D. Aýtmuradowyň şu pikiri dogry bolsa, onda sak sözüniň «gulpak», «örülen saçly» manysynyň tarapyny hem ýatladýarys. Ol tuwulga (şlem), telpek, şlýapa ýaly başgaplaryň başdan gaçmazlygy üçin, eňegiň aşagyndan geçirilip daňylýan ýüpi aňladýar.