HAJ HAKDA GYSGAJA

Haj ybadaty bilen baglanyşykly terminler 
Yhram – hajylaryň geýýän tikinsiz ak eşigi. 
Yhrama girmek – haj ýa-da umre niýeti bilen kişiniň yhram eşigini geýmegi.  
Menasyk – haj bilen baglanyşykly amal we ybadatlar.
Miýkat – Mekgeýi mükerremä girmänkä, hajynyň yhram eşigini geýýän ýeri.
Tawaf (togap) – Käbäniň daşyndan ýedi gezek aýlanmak. 
Șawt – Käbäniň daşyndan bir gezek aýlanmak.
Sa’ý – Safa bilen Merwe aralygynda ylgamak.
Wakfe – Arafatda we Minada belli wagt aralygy garaşmak.
Jemre – şeýtan daşlanýan ýer. Șeýtan daşlamak Akabe we Mina diýilýän ýerlerde berjaý edilýär. 

Hajyň manysy we mazmuny 
«Haj» sözüniň manysy niýet, ýönelmek we mübärek ýerleri zyýarat etmekdir. Bu sözüň dini manysy Arafatda bellenilen wagtda, belli bir pursat garaşanyňdan soň, Käbeýi Muazzamany düzgüne görä togap etmek diýmekdir.
Haj ybadaty yslamyň bäş esasyndan biri bolup, beden hem-de mal bilen berjaý edilýän ybadatdyr. Hijretiň dokuzynjy ýylynda farz edilipdir. 
Haj hem-de umre zyýaraty yslamyň esasy şygarlaryndan biridir. Șygar – arap sözi bolup, alamat, delil, yşarat we nyşan diýmekdir.
Yslama degişli ençeme maddy we magnewi alamat we şygar bardyr. Meselem: Käbe, Rawzaýy Tahire, Safa, Merwe, Minara, Mesjit ýaly ýerler yslamyň iň möhüm şygarlarydyr. Kuran, Kelimeýi towhyd, kelemeýi şahadat, namaz, azan, Arafatda wakfe, Müzdelifede jemlenişmek, Minada şeýtan daşlamak we gurban kesmek, juma we baýram namazy, tekbir we salawaty şerife, dogruçyllyk... ýaly aýratynlyklar bolsa yslamyň magnewi şygarlarydyr.
Hakyky mü’min bu şygarlara azamatlaryna laýyklykda hormat etmelidir. Çagalarynyň ýüreginde-de olara hormat duýgusyny oýarmalydyr. Bu imanyň alamaty we gulluk borjudyr. 

Hajyň farzdygynyň hökümi Kurany Kerim we sünnetde bildirilipdir. Kurany Kerimde şeýle buýrulýar: 
«Saglyk we baýlyk taýyndan güýji ýetýän her kime Beýtullaha zyýarat etmek Allahyň ynsandaky hakydyr», (Äli Imran, 97). 
Pygamberimiz hajy musulmanlygyň bäş esasyndan biri saýyp, onuň ähmiýetini we peýdasyny belläp, nähili berjaý etmelidigini hut özi görkezipdir. 

Pygamberimiziň haj ybadaty bilen baglanyşykly aýdan käbir hadyslary şulardyr:
Ebu Hureýre şeýle gürrüň berýär: «Resulullah (s.a.w.) bize ýüzlenip şeýle aýtdy: «Eý ynsanlar, Allah size hajy farz kyldy. Onda haj ediň». Biri: «Her ýylmy, eý, Allahyň Resuly?» diýip sorady. Pygamberimiz sesini çykarmady. Sorag beren soragyny üç gezek gaýtalady. Ahyr soňy Pygamberimiz: «Eger hawa diýen bolsam, hökman şeýle farz bolardy. Siziň bolsa, muňa asla güýjüňiz ýetmezdi» diýip jogap beripdir», (Müslim, Nesaýy, Ahmet b. Hanbel). Birden köp edilen haj zyýaratynyň nafile bolýandygyny bir hadysynda şeýle beýan edýär: «Kim haj sanyny artdyrsa, bu nafile ýerine geçer», (Müslim, Ahmet b. Hanbel). 
Saglyk we baýlyk taýyndan haj ybadatyny etmäge güýji ýetýän musulman üçin, ömründe bir gezek haj etmek farzdyr. Ol mümkinçilik tapan wagty gijikdirmän, bu farzy berjaý etmelidir. Ymamy Agzam, Ebu Ýusuf, Ymam Mälik we Ahmet b. Hanbel gerekli şertleri bolan kişiniň haj ybadatyny öňündäki ilkinji haj möwsüminde eda etmelidigini, gijikdirmegiň uly günädigini, hatda bu ybadaty uzak wagtlap gijikdireniň şaýatlygynyň kabul edilmejekdigini aýdypdyrlar. Bir kişiniň saglygy, pul ýagdaýy, wagt we ýol howpsuzlygy babatda hiç hili päsgelçiligi ýokka haja gitmek islemezligi, şol kişiniň imanynyň pesligine delil saýylypdyr. Ymam Șafygy we Ymam Muhammet bolsa, geljek ýyllaryň birinde haj farzyny amal etmäge niýet etmegi we eda şertleriniň elden giderilmegi ýaly bir endişe bolmadyk ýagdaýynda, haj ybadatyny gijikdirmegiň bolýandygyny aýdypdyr. Öý gurmak, ogul öýermek ýaly ýagdaýlar haj ybadatyny soňa goýmaga sebäp bolup biler. Muňa garamazdan, haj ybadatyny uzaklaşdyrman ilkinji mümkinçilikde amal edilmeginiň sünnete laýykdygyny belläpdirler. 
Pygamberimiz bir hadysynda: «Haj zyýaratyna howlugyň. Çünki siz ölümiň haçan geljekdigini bilmersiňiz» diýipdir, (Ebu Dawud, Ibni Maje, Ahmet b. Hanbel). 
Haj ybadaty uly çykdajylar we kynçylyklar bilen berjaý edilýändigi üçin, onuň sogaby we fazyleti hem, şol derejede uludyr. Ebu Hureýräniň gürrüň beren bir hadysynda Pygamberimizden haýsy amalyň has fazyletlidigi soralanda Ol: 
– Allaha we Resulyna iman.
– Ondan soň haýsydyr?
– Allahyň dinini ýaýratmak ugrundaky göreş.
– Ondan soň haýsydyr?
– Mebrur haj –diýip, jogap beripdir, (Buhary, Müslim, Tirmizi). Mebrur haj – hiç hili günä ýokuşmadyk, kemsiz berjaý edilen makbul haj diýmekdir. 

Käbäni zyýarat etmek bilen baglanyşykly ybadatlardan biri hem umredir. Umre sözüniň manysy – zyýarat etmek diýmekdir. Bu sözüň dini manysy Käbeýi Muazzamany togap we Safa bilen Merwe aralygynda sa’ý (ylgaýan ýaly ýöremek) etmekdir. Bu ybadatyň belli bir wagty ýokdur. Ýöne, Arafa güni bilen Gurban baýramynyň ilkinji dört gününde etmek mekruhdyr. Remezan aýynda berjaý edilmegi mendupdyr. 
Umre müekked sünnetdir. Zyýarat belli wagtda we Arafatda wakfe bilen birlikde bolsa, muňa haj, başga islendik wagt wakfesiz berjaý edilýän bolsa, umre ady berilýär. Haj bilen umräni biri-birinden tapawutlandyrmak üçin haja – Hajjy Ekber (uly haj), umrä bolsa – hajjy asgar (kiçi haj) diýilýär.
Umräniň fazyleti bilen baglanyşykly Resuly Ekrem: «Umre – soňky umrä çenli aralykda edilen günälere keffaretdir. Allahyň dergähinde mebrur hajyň gaýtargysy bolsa diňe jennetdir» diýipdir, (Buhary, Müslim). Pygamberimiz başga bir hadysynda: «Haj bilen umräni birikdiriň. Çünki bular körügiň demir, altyn we kümüşdäki garyndylary aýryşy ýaly, ýoksullygy we günäleri aýrar. Mebrur hajyň gaýtargysy diňe jennetdir» diýipdir, (Tirmizi, Nesaýy).

Hajyň hikmetleri
Haj ybadaty tymsaly hereketlerden jemlenýär. Meselem, hajylaryň yhram eşigi kepeni ýatladýar, ynsanyň öljekdiginiň, bu dünýe bilen baglanyşygynyň kesiljekdiginiň tymsalydyr. 

Arafatda wakfe kyýamat-magşar gününiň kiçi bir görnüşidir. Șeýtan daşlamak – şeýtanyň hile we was-waslaryna garşy ýigrenç duýmagyň nyşanydyr. Hajylar mundan beýläk ýamanlyk bilen göreş etjekdigine, gurban kesmek bilen bolsa, hemişe gulluga taýyndygyna, gerek ýerinde janlaryny hem Allah ýolunda gurban etjekdigine bu mukaddes ýerde güwä geçýärler. Tawaf (togap) älem nyzamyndan alnan ybadatdyr. Älemde ähli planetalar – Gün, ýyldyzlar, elektronlar we protonlar perwana kimin aýlanýarlar. Towhyd dininiň mukaddes nyşany bolan Käbäniň daşyndan aýlanmak bolsa, dine bolan yşkyň we baglylygyň nyşanydyr. Ýedi togabyň manysy – ýedi menzil bolan ýedi gat asmany we nebsiň ýedi mertebesini geçip, ruhy durmuşa ýetmegiň manysyny düşündirýär. 

Haj hem umre ybadatynyň, orazadyr zekatda-da bolmadyk şahsy, ijtimagy, ykdysady, ruhy, nebsi terbiýelemek taýyndan ençeme hikmeti we peýdasy bardyr. 

Șahsy hikmeti we peýdasy
1. Șertine laýyk takwalyk bilen berjaý edilen haj barada hadysy şerifde şeýle aýdylýar:
«Kim haj edip, erbet söz we ýaramaz hereketden ýüz öwrüp, günä işden daş dursa, ähli günäsi bagyşlanyp, enesinden doglan günündäki ýaly arassa bolar», (Buhary, Nesaýy, Ibni Maje). 
2. Haj – nebsi terbiýeleýär, ahlagyňy, häsiýetiňi gowulaýar. Çünki adaty günlerde mubah bolan işler hem haj döwründe gadagan edilýär. Bu nukdaýnazardan haj – tälim-terbiýe öwredýän mekdepdir. Ynsana sabyr etmäni, pidakärligi, erki, kynçylyklara döz gelmäni öwredýär, ony salyh gul we hakyky takwa derejesine ýetirýär.
3. Yslamyň dörän we ýaýran ýeri bolan bu mübärek ýerlere gitmek, Resulullahyň, şanly sahabalaryň alyp baran göreşlerini, hezreti Ibrahim bilen ogly Ismailiň başdan geçirenlerini ýürekden duýmak, yslamy ýaşamaga ruhlandyrýar. Müňlerçe mukaddes wakalary ýatladýan we Habibullahyň aýagyny basan bu topragy ölen köňülleri dirildýär, musulmanlara yşk we şöwkden doly täze gujur-gaýrat berýär. 
4. Beýtullaha we Resulullahyň mazaryna zyýaraty doly berjaý eden gul, ynsanyň ötegçidigine aýdyň düşünýär. Bu dünýäniň ýol üstünde gurlan kerwensaraýdygyna, ynsanyň bu ýerde wagtlaýyndygyna, käbir işleri berjaý etmek üçin iberilendigine göz ýetirýär. Ynsanyň asyl wezipesi iman, yslam, magrifetullah, sünneti-seniýýä tabyn bolmak bilen hezreti Muhammediň (s.a.w.) yzynda Onuň açan gapysyndan Allahyň hemaýatyna girmek we Allahdan başga hiç zada baglanman, diňe Oňa gulluk etmekdir. Șeýlelikde, ähli takwa, ähli yhsan hökmünde ebrar (ýagşyzadalaryň) toparynyň arasyna goşulyp, jennete girmäge we Jemalullahy görmäge naýyl bolmakdyr. 

Ijtimagy hikmeti we peýdasy
1. Musulmanlaryň ählisiniň dogandygyny yglan eden Kuran, bu doganlygy haj arkaly dünýä derejesinde aýdyň görkezýär. Musulmanlar hajdan peýdalanyp dünýä musulmanlarynyň we beýleki halklaryň arasyndaky düşünişmezliklere çäre görüp bilýärler.
2. Haj – milletine, reňkine, Watanyna seretmezden, musulmanlary iman we yslam arkaly agyzbirikdirip bir ýere jemleýär. Her bir musulman haj ybadatyny berjaý edýän mahaly, hemmämiziň Ýaradanymyzyň, Mäligimiziň, Rezzakymyzyň... birdigine, Pygamberimiziň, dinimiziň, kyblamyzyň... birdigine akyl ýetirýär. 
3. Haj – musulman halklaryň arasyndaky deňligi görkezýän aýdyň nusgadyr. Çünki her bir musulman baý-garyp, sowatly-sowatsyz, ussat-şägirt, serkerde-esger, ýolbaşçy-gullukçy – hemmesi tapawutly eşiklerini aýryp, ak yhrama girişleri ýaly, dünýewi derejelerden hem çykyp, beýleki musulman doganlary ýaly deň derejä gelýärler. Șeýlelikde, olary bir-birinden tapawutlandyrmak mümkin däldir. Olar hakyky üstünligiň, tapawutlylygyň kalbyndaky takwalykdadygyny görer. Bu ýagdaý kyýamat-magşar gününde ynsan birmeňzeş, ak kepenli dirilişlerine meňzär. Magşaryň we hasap gününiň kiçijik bir mysalyna meňzeýän haj ybadaty – ähli musulmanlary hakyky takwalyga tarap alyp gider. 

Ylmy-ykdysady hikmeti we peýdasy
1. Hajyň hikmetinden biri hem musulman ýurtlaryň arasynda ykdysady gatnaşygyň ösmegine sebäp bolmagydyr. Ýöne, häzirki döwürde musulmanlar mundan doly peýdalanmagy başarmaýar. 
2. Häzirki döwürde Ýewropa döwletleri ykdysady bileleşikleri, erkin bazar zonalaryny döredip başlady. Șular ýaly mümkinçilik musulmanlara haj ybadatynyň farz edilen gününden yhsan edilipdir. Ýöne bu mümkinçiligiň döwrebap ulanylyşy häzirlikçe göwnejaý däl.
3. Ylmyň we tehnikanyň ösüşi halklaryň arasyndaky medeni, ylmy gatnaşyklara gönüden-göni baglydyr. Eger musulmanlar hajyň bu çuň hikmetinden peýdalanyp, ilki döwürdäki ylmy açyşlary ähli musulman ýurtlara ýaýradan bolsalar, onda olar kosmos reketalaryny häzirki döwürden has öň öndürip biljek güýje eýe bolardy.

Ruhy hikmeti we peýdasy
Hajyň psihologik taýdan hem ençeme hikmeti we peýdasy bardyr. Çünki, ynsan ijtimagy barlykdyr. Ol ynanjynda we pikirinde jemgyýetçilik duýgularyny kanagatlandyrmalydyr. Ýagny bir musulman haj ybadaty arkaly ynanjynda we düşünjesinde ýalňyz däldigine göz ýetirse, onuň ynanjy has berkeýär hem artýar. Dünýäniň çar tarapyndan aýry-aýry dillerde gürleýän dürli reňkdäki we mertebedäki adamlaryň onuň özi ýaly ynanýandygyny görmegi, onuň ruhuny göterýär. Yslamyň bäş wagt namazy jemagat bilen okalmagyny ündeýänliginiň bir alamaty hem onuň jemgyýetçilik psihologiýasyna üns berýänligi üçindir. Șeýle hem hepdede bir gezek juma, ýylda iki gezek baýram namazlaryny we ýylda bir gezek haj ybadatyny berjaý etmek bilen, ynsanyň jemgyýetçilik psihologiýasy kanagatlanýar we ruhy galkynyşy ýokary galýar. 

Hajyň görnüşleri 
Haj ybadaty höküm taýyndan farz, wajyp we sünnet ýa-da nafile görnüşlerine bölünýär:
1. Farz haj – ýagdaýy bolan musulmanyň ömründe bir gezek amal etmegi hökmany hajdyr.
2. Wajyp haj – nezir edilen ýa-da başlanyp, ýarpy goýlan nafile hajyň deregine kaza edilýän hajdyr. 
3. Nafile haj – heniz bulug (kämillik) ýaşyna ýetmedik biriniň ýa-da farz hajyny berjaý eden biriniň haj etmegi. 

Haj ybadaty amal ediliş taýyndan bolsa, ifrad haj, temettu haj, kyran haj diýip bölünýär. 
1. Ifrad haj – miýkatda yhrama giren wagty diňe haj etmäge niýet edilse, muňa ifrat hajy diýilýär. Beýle niýet edilende umre edilmän diňe haj ybadaty ýerine ýetirilýär. Akabede şeýtany daşlap bolýança yhramda galýar. Akabe jemresinden soň, islese gurban kesýär. Çünki, ifrat hajyny berjaý edene gurban kesmek wajyp däldir. Soňra sakgalyny timarladyp, saçyny gysgaldyp, yhramdan çykýar. 
2. Temettu haj – haj aýlarynda ilki umre niýeti üçin yhrama girip, umreden soň şol ýylyň haj aýynda haj üçin täzeden yhrama girip, amal edilen farz haja temettu haj diýilýär. 
3. Kyran hajy – Haj möwsüminde umreden soň, yhramdan çykman berjaý edilen farz hajdyr. Bu ýagdaýda kişi yhrama girende hem umrä hem-de haja niýet edýär.